مىدانيد كه يكى از مسايل رياضى فنّ شريف هيئت اختلاف منظر است . اين زمين غولپيكر بدين بزرگى كه حامل اين همه اقيانوسها و كوهها و چيزهاى ديگر است اختلاف منظر آن تا كره خورشيد در محاسبهء خسوف و كسوف نمودى دارد و لكن پس از آن زمين چون نقطهاى است كه نسبت به آنها مسألهء اختلاف منظر پيش نمىآيد .
دانشمندان پيشين نظما و نثرا در خردى زمين نسبت به جهان پهناور مشهود ما بلكه در خردى نظام شمسى بلكه در كوچكى جهان مشهود ما بياناتى عجيب دارند از آن جمله امير خسرو دهلوى فرمايد :
تو پندارى جهانى غير از اين نيست * زمين و آسمانى غير از اين نيست
چو آن كرمى كه در گندم نهان است * زمين و آسمان وى همان است
شنيدستم كه هر كوكب جهانى است * جداگانه زمين و آسمانى است
ملّاى رومى در مثنوى اين زمين و آسمان را يك سيب مىداند كه از يك درخت باغى نمودار شد و پس از آن مىگويد تو مانند كرمى در ميان آن سيبى .
آسمانها و زمين يك سيبدان * كز درخت قدرت حق شد عيان
تو چو كِرمى در ميان سيب در * از درخت و باغبانى بىخبر
شيخ شبسترى در گلشن راز گويد :
زمين در زير اين نه چرخ مينا * چو خشخاشى بود بر روى دريا
و نيز در كمال پيوستگى موجودات با يكديگر گويد :
اگر يك ذره را برگيرى از جاى * خلل يابد همه عالم سراپاى
درس چهل و سوم
از دروس گذشته دانسته شد كه ماده منتهى اليه تحليل اجسام است . به عبارت ديگر جسم از ذرات صغار تركيب و تشكيل مىشود و همه خواص مختلف معدنى و نباتى و حيوانى از عوارض تركيبى اين ذرّات كوچك به نام اتم بلكه به نام نظام اتمى است .