منظومههاى بيكران اتمها يكى مقهور و مسخّر ديگرى است منظومههاى بزرگ بىپايان جهانها با يكديگر اين چنين باشند . اين خورشيد بدين بزرگى كه چندين برابر زمين است هشت سيارهء عطارد و زهره و زمين و مريخ و مشترى و زحل و اورانوس و نپتون گرد او مىگردند كه گويا آن هسته است و اينها الكترون . مشترى بزرگترين سيارهء نظام شمسى است و آن را دو برابر مجموع سيارات و تقريبا يك هزار و چهارصد برابر زمين دانستهاند و بعد از مشترى زحل را بزرگترين سيارات و اورانوس را قريب هفتاد برابر زمين گفتهاند و نپتون را بيش از آن ، و كوچكترين سيارات عطارد است كه قريب هشتاد مرتبه كوچكتر از زمين است . علاوه اين كه مشترى را چندين قمر است و تا نه قمر گفتهاند ، و زحل را اخيرا تا ده قمر گفتهاند و او را نيز يك دستگاه حلقههاى نورانى است كه تابع آن است ، و مريخ را دو قمر و اورانوس را چهار قمر ، و نپتون را يك قمر چنان كه زمين را نيز يك قمر است و اين سيارات در حالى كه به گرد شمس مىگردند اقمار خود را نيز با خود مىبرند كه اين اقمار به دور هر سيارهاى مىگردند چنان كه قمر به گرد زمين و علاوه بر كواكب سيار ذوات الاذناب چندى كه آنها را ستارگان دنبالهدار مىگويند در نظام شمسى مثل سيارات به گرد شمس مىگردند .
اين شمس بدين عظمت كه سلطان كواكب سيار است و او را تا يك ميليون برابر زمين دانستهاند در نسبتش با ستارهء شعراى يمانى گفتهاند : آن ذره كه در حساب نايد شمس است . مهديقلى هدايت در تحفة الافلاك ( ص 311 ) آورده است كه : سيصد هزار بدر لازم است كه روشنى آفتاب را بدهد ؛ حال چه بايد گفت كه روشنى زيريوس ( شعراى يمانى ) هشتصد ميليون برابر روشنايى آفتاب است .
اين سلطان كواكب با لشكريانش را از تبعهء ستاره ولكا دانستهاند ؛ گويا اگر كسى در افق اعلائى نظام بىكران جهان و گردش منظومههاى آن را تماشا كند خورشيد و پيروانش را در مقابل منظومههاى حيرتآور ديگر نسبت به يك دستگاه اتم با منظومهء شمسى مشهود ما مىبيند .
دروس معرفت نفس (فارسى) — صفحة 164
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٦٤