اصول هندسه عنوان كرده است . از مقالهء يازده تا آخر آن در مجسّمات است كه امروز هندسهء فضايى مىگويند . مقالهء سيزدهم آن بيست و يك شكل است . شكل شانزدهم آن مجسّم منسوب به آتش ، و هفدهم آن مجسّم منسوب به زمين ، و هجدهم آن منسوب به هوا و نوزدهم آن منسوب به آب و بيستم آن منسوب به آسمان است . مقاله پانزدهم آن نيز متمّم اشكال خمسهء مذكور است و لكن چنان كه تذكر داديم به تعبير خواجه اين مقاله منسوب به ابسقلاوس است . وى در تاريخ حكماى قفطى « 1 » و در فهرست ابن نديم « 2 » به بزرگى نام برده شد كه حكيمى خبير در فنون علوم رياضى بود و بعد از زمان اقليدس مىزيست و تصانيف بسيار شريف دارد . از آن جمله اصلاح مقالهء چهاردهم و پانزدهم كتاب اقليدس است و لكن در فهرست ابن نديم ( طبع مصر ) كه در دست اين جانب است به جاى مقاله چهاردهم و پانزدهم مقالهء چهارم و پنجم است ولى حق همان است كه قفطى گفته است چنان كه خواجه نصير طوسى در اوّل و آخر تحرير اقليدس تصريح كرده است و چنين مىنمايد كه در فهرست ابن نديم در هنگام طبع كلمه عشرة به سهو اسقاط شده است .
در مجسّم نارى سخن در اين است كه مخروطى چهار قاعدهاى كه اين قواعد مثلثهاى متساوى الاضلاع باشند در كرهاى مفروض عمل شود .
و در مجسّم ارضى سخن در اين است كه مكعّبى در كرهاى مفروض عمل شود و در آن شكل مبيّن مىشود كه مربع قطر كره ، سه برابر مربع ضلع مكعب است .
و در مجسم هوائى سخن در اين است كه مجسمى هست قاعدهاى كه اين قواعد مثلثهاى متساوى الاضلاع باشند در كرهاى مفروض عمل شود . و در آن شكل مبيّن مىشود كه مربع قطر كره دو برابر مربع ضلع مجسم است .
و در مجسّم مائى سخن در اين است كه مجسمى بيست قاعدهاى كه اين قواعد
هامش
( 1 ) . تاريخ الحكماء قفطى ( چ اوّل ، ط ، دانشگاه ) ص 99 .
( 2 ) . فهرست ابن نديم به ترجمهء تجدد ( چ دوم ) ، ص 480 .