مرتاض مىگويند و چون مطالب هندسى همه روى قواعد و اساس منظم و متين است فكر را اعتدال مىدهد و از اعوجاج و انحراف باز مىدارد حتى در ديگر آثار او اثر مىگذارد : مىگويد منظم و مىنويسد منظم ، تأليف و تصنيف او همه حساب كرده و منظم است . تأليفات خواجه نصير طوسى دربارهء گفتارم شاهد صادق است .
اصول اقليدس كه اكنون متداول است به تحرير خواجه نصير الدين طوسى است و آن ، پانزده مقاله است و به تصريح خواجه در اوّل و آخر كتاب ؛ دو مقاله آخر آن كه مقاله چهاردهم و پانزدهم است ملحق به اصول است و اين هر دو مقاله منسوب به ابسقلاؤس « 1 » است و قفطى در تاريخ الحكما گويد اين دو مقاله به اصلاح ابسقلاوس است كه اصل آن دو از كتاب اقليدس است ، و اكثر آن مقالهها مصدر به يك سلسله تعريفات و حدود و ضوابط كلّى است كه مربوط به مسايل و أشكال آن مقاله است . در بعض آنها معنون به حدود و در برخى ديگر معنون به صدر است و در برخى از مقالات چون مقاله دهم را بيش از يك صدر است . و اين كتاب هنوز در حوزههاى علمى روحانى تدريس مىشود . بلكه شنيدم كه اكنون مقاله دهم آن را در مدارس عاليه خارج نيز تدريس مىكنند . اين جانب تاكنون سه دورهء كامل موفق به تدريس آن شده است و دوباره به شرح آن اقدام كرده است يك بار صدرها و حدود آن را شرح كرده است و يك بار ديگر أشكال مشكله و مسايل مهمّهء آن را . و در حدود پانزده نسخهء خطى بسيار نفيس از اصول هندسه و شرح آن به دست آورده است كه از مجموع آن نسخهها در دورههاى تدريس و شرح بر آن ، نسخهاى بسيار مصحّح و بدون حتى يك غلط تنظيم كردهام و تصحيح نمودهام و همهء آنها در كتابخانهء محقر اين حقير موجود است .
بارى حرف ، حرف آورده است ؛ از موضوع سخن دور شديم . سخن دربارهء اشكال پنجگانهء عناصر و افلاك بود كه ريشهء تاريخى و علمى دارد حتّى اقليدس آن را در
هامش
( 1 ) .Hypsicles