تصادم و تراكم اجرام خرد مذكور به اتفاق قايل است در پيدايش امور جزئى چون حيوانات و نباتات گويد به اتفاق نيست . « 1 »
در توضيح گفتار ابن سينا و تقديم برخى از مطالب گوييم كه ذيمقراطيس يكى از حكماى بنام يونان در مائه پنجم پيش از ميلاد است . چون وى در نظر نامبرده دانشمندى بنام و اهميّتى بسزا داشت اجزاى صغار صلب لا يتجزا را اجزاى ذيمقراطيسى گويند . استادم علامه جناب ميرزا ابو الحسن شعرانى در يكى از تأليفاتش به نام تاريخ فلسفه كه اصل آن نسخه به خط مبارك آن جناب در كتابخانهء محقر اين حقير محفوظ است آورده است كه يكى از فلاسفهء فرانسه در قرن نوزدهم موسوم به پليسيه « 2 » در كتابى كه در تاريخ فلسفه نوشته گويد : كليّهء عقايدى كه بين يونانيها در فلسفه معروف بود قبلا در هند قايل داشته است و يكى يكى اسامى آن حكما را ذكر و اشاره به عقايد آنها مىنمايد . من جمله وى زشيكا نام عقيده است كه عالم به بخت و اتفاق از ذرّات صغار كه در فضا پراكنده بود تشكيل يافته و اين عقيده عين عقيدهء ذيمقراطيس است .
اين بود سخن آن نويسندهء فرانسوى كه به ترجمهء جناب استاد نقل كردهايم و لكن آنچه در پايان گفتار وى است اين كه « اين عقيده عين عقيدهء ذيمقراطيس است با آنچه شيخ الرئيس در شفا نقل كرده است وفق نمىدهد زيرا شيخ در همان فصل مذكور شفا برخى از اصحاب بخت را در مقابل اصحاب اتفاق آورده است » و اين سخن را بعدا بسط و توضيح مىدهيم چنان كه دربارهء خود ذيمقراطيس اختلاف آرا و انظار
هامش
( 1 ) . عبارت شيخ اين است : هذا هو ذيمقراطيس و شيعته فانهم يرون ان مباد الكل هى اجرام صغار لا تتجزى لصلابتها و لعدمها الخلاء و أنها غير متناهية بالعدد و مبثوثة فى خلاء غير متناهى القدر و ان جوهرها فى طباعها متشاكل و باشكالها مختلف و انها دائمة الحركة فى الخلاء فيتفق ان يتصادم منها جملة فيجتمع على هيئة فيكون منه عالم . و ان فى الوجود مثل هذا العالم غير متناهية بالعدد مترتبة فى خلاء غير متناهية و مع ذلك فيرى ان الامور الجزئيه من ( مثل خ ل ) الحيوانات و النباتات كائنة لا بحسب الاتفاق .
( 2 ) .Pelissier