اقسام فاعل در انسان مصداق دارد
بدان كه اين اقسام فاعل ، همه ، در انسان مصداق دارد و چون اين فواعل را در خويشتن يافت ، در صدق يا عدم صدق آنها بر مبدأ عالم كه نتيجهء اين بحث در اقسام فاعل است ، بهتر پى مىبرد :
نفس ، فاعل بالطبع است ، از اين روى كه در مرتبهء قواى طبيعيه است و متصف به صفات آنهاست ، چنان كه در مرتبهء اعلى به صفات روحانيين است . پس در مرتبهء قواى طبيعيه ، افعال جذب و امساك و هضم و حفظ و مزاج و افادهء حرارت غريزى در بدن و افادهء صحت و ديگر امور شبيه به آنها كه بسيارى از آنها افعال نباتى است ، مثلا قوهء غاذيه در انسان كه فى نفسها ملاحظه شود عالم به فعلش نيست ، ولى بر مقتضاى طبع خود كار مىكند و فعلش ملايم ذاتش است و در همهء امور فاعل بالطبع است .
نفس ، فاعل بالقسر است ، از اين روى كه در مرتبه و مقام نازل در بدن فاعل حرارت غريبهء حمّائيه و مرض و سمن مفرط و هزال و جذب و هضم اخلاط و