معرفت نفس چند امر از اصول و عيون و امهات است :
1 يكى مغايرت نفس با مزاج است كه نفس مزاج نيست تا به فساد مزاج فوت گردد و تباه شود بلكه نفس است كه حافظ مزاج است و بر اين امر ادله اى چند اقامه شده است .
ب و ديگر مغايرت نفس با بدن است و بر اين امر نيز ادله اى چند اقامه شده است . اين ادله نظر به تجرد نفس ناطقه ندارند بلكه همين اندازه مغايرت نفس با بدن را اثبات مى كنند كه علاوه بر اينكه نفس مزاج نيست گوهرى قائم به وجود و مغاير با بدن محسوس است .
ج و ديگر تجرد نفس ناطقه به تجرد برزخى است كه در مقام خيال نفس و مثال متصل است و بر اين تجرد چندين دليل اقامه شده است .
د و ديگر تجرد نفس ناطقه است در مقام تجرد عقلانى و بر اين امر نيز ادله بسيار اقامه شده است . و هر يك از ادله تجرد ، منتج اين نتيجه اند يعنى همه در اين نتيجه شريك اند كه چون نفس عارى از ماده و احكام ماده است گوهرى بسيط غير محسوس از عالم وراى طبيعت است ، و از فساد و اضمحلال كه لازمه مركبات طبيعى است ، مبرى است . و چون فساد نمى پذيرد هيچگاه زوال و فنا نمى يابد بلكه براى هميشه باقى است .
ه و ديگر فوق تجرد بودن نفس است كه علاوه بر مجرد و عارى بودن از ماده و احكام آن ، مجرد از ماهيت نيز هست كه او را حد
انه الحق (فارسى) — صفحة 115
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١١٥