و در ج 1 ص 305 ، از رسالهء اطلاقات العقل فارابى ، نقل كرده است : شان الموجودات كلها ان تعقل و تحصل صورا لتلك الذات ( يعنى ذات النفس الناطقة الانسانية ) .
و نيز در همان صفحه ، همان جلد ، از همين رسالهء فارابى ، نقل كرده است :
فاذا حصلت معقولات بالفعل صارت حينئذ احد موجودات العالم اذ عدت من حيث هى معقولات ، فى جملة الموجودات .
چون شأن همهء موجودات اين است كه معلوم نفس انسانى گردند ، و شأن نفس نيز اين است كه تواند از مرحلهء عقل هيولانى به مرتبت عقل مستفاد و عقل بسيط رسد بلكه بر آنها نيز محيط شود ، چنان كه گفتهايم مورد تصديق هر كس و حكم فطرى و جبلّى اوست ، لذا از ظلمت جهل به جهان نور علم انتقال مىيابد ، و به دانستن هر حقيقت علمى كلّى بابى از عالم غيب به رويش گشوده مىشود ؛ چه اينكه علم وجودى نورى و محيط و مبسوط و بسيط است . و همچنين درجه درجه كه بر نردبان معرفت ارتقا مىيابد ، سعهء وجودى او و گسترش نور ذات او و اقتدار و استيلاى وى بيشتر مىشود و آمادگى براى انتقالات بيشتر و قويتر و شديدتر و سير علمى بهتر پيدا مىكند تا كم كم مفاتيح حقايق را در دست مىگيرد .
و چون استعدادش تام باشد - و واجب تعالى هم كه فياض على الاطلاق است - به مرحلهء عقل مستفاد مىرسد ؛ و به عبارت ديگر ، عقل بسيط مىشود ، كه عقل بسيط علم بسيط است ، اعنى وجودى است كه از سعهء نوريّت و جامعيّتش حايز همهء انوار معارف حقه است و جميع اسماى حسناى الهى را به استثناى اسماء مستأثره واجد است . پس چنين كسى خزانهء علوم و مظهر تامّ و كامل
عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها
« 1 » مىشود ، و به مقام شامخ ولايت تكوينيّه مىرسد ، و خليفة اللّه مىگردد ، و در قوت عقل نظرى و عقل عملى به غايت قصوى نايل مىشود ، و به تعبير عرشى شيخ اجل ابن سينا - قدّس اللّه المتعالى سره العزيز در آخر الهيات كتاب شفا كادان يصير ربا انسانيا و كاد ان تحلّ عبادته بعد اللّه تعالى و هو سلطان
هامش
( 1 ) - بقره 2 : 31 .