نخستين را در اول الهيات اسفار طلب بايد كرد كه از فصل نخستين تا هشتم موقف اوّل آن در توحيد و معرفت اللّه ذاتى است ، و هشتم آن در توحيد و معرفت اللّه وصفى كه الوهت يعنى وصف عنوانى إله و رب عالم بودن است چنان كه در مفتتح فصل گويد : فى اثبات وجوده و الوصول الى معرفة ذاته و در مفتتح هشتم گويد :
فى أن واجب الوجود لا شريك له فى الإلهية و أن إله العالم واحد « 1 » .
و نيز الهيت را در آخر فصل چهارم موقف ثانى الهيات معنى و تفسير كرده است « 2 » . و مقصود از تشعيب اين است كه همان ذات واجب الوجود يكتا إله و رب عالمين است ، فافهم ، بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه رب العالمين و سلطان بحث الوهت را بنحو مستوفى در « مصباح الانس » در شرح خاتمه « تمهيد » جملى كلى طلب بايد كرد « 3 » . و در شرح قيصرى بر فص نوحى « فصوص الحكم » « 4 » ، و بر ابراهيمى آن « 5 » و بر يعقوبى آن « 6 » و در اين بيان امام صادق عليه السّلام در نيل بدين سرّ مقنع تدبّر شود كه فرمود : اسم اللّه غيره الخ « 7 » و چون موضوع رساله انسان كامل است در مطلب نخستين به همين ايماء اكتفا مىكنيم و در اسم اعظم به اجمال و اختصار سخن مىگوئيم :
بدانكه اسماء لفظى ، اسماء اسماء و اظلال آنهايند ، و عمده خود اسمايند كه حقائق نوريه و اعيان كونيهاند ، و به اين ظل و ذى ظل اشاره كردهاند كه « للحروف
هامش
( 1 ) ج 3 ، ص 19 ، ط 1
( 2 ) ص 29
( 3 ) مصباح الانس ، چاپ سنگى ، ص 119
( 4 ) فصوص الحكم ، ط 1 ، ص 148
( 5 ) فصوص الحكم ، ص 173
( 6 ) فصوص الحكم ، ص 217
( 7 ) اصول كافى معرب ، ج 1 ، ص 88