25 / 60
و چون گفته مىشود به كافران كه سجده كنيد رحمن را گويند و چيست رحمن آيا سجده كنيم چيزىرا كه تو مىفرمائى بما و زياده كرد اين سخن در حق ايشان رميدن را ( 60 )
25 / 61
بزرگوارست آنكه بساخت در آسمان برجها و ساخت دران چراغ را يعنى آفتاب را و ساخت ماه روشن ( 61 )
25 / 62
و اوست آنكه ساخت شب و روز را جانشين يكديگر براى كسى كه خواهد پند گرفتن يا خواهد شكرگزارى كردن ( 62 )
25 / 63
و بندگان خدا آنانند كه مىروند بر زمين به آهستگى و چون سخن گويند به ايشان نادانان گويند سلام بر شما باد ( 63 )
25 / 64
و آنان كه شب مىگذرانند براى پروردگار خويش سجدهكنان و قيامكنان ( 64 )
شرح
وَ إِذا قِيلَو چون گفته شودلَهُمُ اسْجُدُوامر مشركان را كه سجده كنيدلِلرَّحْمنِمر خداى بخشاينده راقالُوا وَ مَا الرَّحْمنُگويند كيست رحمن يعنى اسمى است كه مسماى او را نمىشناسيم چه كفار قريش اسم رحمن را بر خداى اطلاق نمىكردند پس چون به سجده مأمور گشتند گفتند ما رحمن را نمىشناسيم و نمىدانيمأَ نَسْجُدُآيا سجده كنيم يعنى نكنيملِما تَأْمُرُناآن چيزى را كه مىفرمائى ما را به سجده اووَ زادَهُمْو زياده مىكند ذكر رحمن يا امر به سجده او كافران رانُفُوراًرميدن از ايمان و دور شدن از راه حق اين سجده هفتمست بقول امام اعظم رح و بقول امام شافعى رحمه اللّه هشتم در فتوحات آورده كه اين سجده سجده نفور و انكارست و فرمود كه چون مؤمن در تلاوت اين آيت سجدهكنان ممتاز گردد از اهل انكار و نفور اين سجده سجده امتياز ، نيز توان گفتتَبارَكَ الَّذِيبزرگ است آن خدائى كه بقدرت كاملهجَعَلَ فِي السَّماءِبيافريد در آسمانبُرُوجاًبرجهاى دوازدهگانه را يا قصرهائى كه حقيقت آن جز او نداندوَ جَعَلَ فِيهاو بيافريد در آسمان يا در بروجسِراجاًچراغى را كه آفتاب استوَ قَمَراً مُنِيراًو ماهى روشن يا روشنى بخشنده راوَ هُوَ الَّذِيو اوست آن كسى كه به حكمت تمامجَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَگردانيد شب و روز راخِلْفَةًخداوند اختلاف يعنى مخالف يكديگر در صفات و احوال يا خلف از يكديگر در ذهاب و مجىء و اين گردانيدن دليلستلِمَنْ أَرادَمر آن كسى را كه خواهدأَنْ يَذَّكَّرَآنكه ياد كند بدائع قدرت و صنائع فطرت را در ايجاد ليل و نهارأَوْ أَرادَ شُكُوراًيا خواهد سپاسدارى و شكرگزارى بر نعمتهاى حضرت بارى كه تعاقب شب و روز از ان جمله استوَ عِبادُ الرَّحْمنِو بندگان يا پرستندگان خداى بزرگ رحمت اضافت براى تخصيص و تفضيل است و در فصول آورده كه چنانچه اسم رحمن خاص است به حق سبحانه اين عباد نيز خواص بارگاه قرب اويند و اين بندگانالَّذِينَ يَمْشُونَآنانند كه مىروندعَلَى الْأَرْضِبر روى زمينهَوْناًاز روى تواضع يا به سكينه و وقار يا مىروند بردباران و نيكوكارانوَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَو چون خطاب كنند مر ايشان را نادانان و سخن بىادبانه درافكنندقالُواگويند ايشان در جوابسَلاماًقولى با سلامت يعنى سخنى گويند كه در ان سالم باشند از مآثم مراد ترك تعرض سفهاست و اعراض از مجادله و مكالمه ايشان كما قال المحقق الرّومى قدس سره نظماگر گويند زراقى و سالوس * بگو هستم دو صد چندان و مىروو گر از خشم دشنامى دهندت * دعا كن خوشدل و خندان مىروچون از مجادله ايشان با خلق در صحبت خبر داد از معامله ايشان با حق در خلوت بدين آيت ديگر خبر مىدهدوَ الَّذِينَ يَبِيتُونَو آناناند كه شب را بروز مىآرندلِرَبِّهِمْبراى پروردگار خودسُجَّداًسجدهكنندگان در وقتىوَ قِياماًو بهپاى ايستادگان در وقت ديگر مراد سجده و قيام نمازست .