22 / 24
و راه نموده شد ايشان را به پاكيزه از سخن و دلالت كرده شد ايشان را به راه خدا ستوده ( 24 )
22 / 25
هر آئينه آنان كه كافر شدند و بازمىدارند از راه خدا و از مسجد حرام كه پيدا كردهايم آن را براى مردمان يكسان آنجا متوطن و صحرانشين و هر كه خواهد آنجا كجروى كردن به ستمگارى بچشانيم او را عذاب درددهنده ( 25 )
شرح
وَ هُدُواو راه نموده شدند مؤمنانإِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِبسوى پاكيزه از قول يعنى به سخنى پاك راه نمايند ايشان را در آخرت و آنچنان باشد كه چون نظر ايشان بر بهشت افتد گويند الحمد للّه الذى هدانا لهذا و چون به بهشت درآيند بر زبان رانند كه الحمد للّه الذى اذهب عنا الحزن و چون در منازل خود قرار گيرند گويند الحمد للّه الذى صدقنا وعده يا قول پاكيزه در بهشت آن بود كه لغو و فحش و باطل نگويند و نشنوند كه لا يسمعون فيها لغوا و لا تاثيما و اكثر مفسران برآنند كه ايشان راهيافتهاند بقول طيب در دنيا كه گفتن كلمه شهادت است يا قرآن يا استغفار ، سلمى رح آورده كه قول طيّب ذكر اللّه است يا نصيحت مسلمانان و گفتهاند ارشاد مريدان است يا دعاى مؤمنان يا امر معروف و نهى منكر در لطائف قشيرى مذكور است كه قول طيّب آنست كه صادر شود از دل خالص و سرّ صافى و مقترن بود برضاى تعالى و در كشف الاسرار فرموده كه كه كلام پاكيزه آنست كه از دعوى پاك باشد و از عجب دور و به نياز نزديك سهل تسترى فرمود كه درين كارگاه نظر كردم هيچ راه به حق نزديكتر از نياز نديدم و هيچ حجاب صعبتر از دعوى نيافتم نظمايمنآباد است اين راه نياز * ترك نازش گيرد و با اين ره بسازرو به ترك دعوى و دعوت بگوى * راه حق از كبر و از نخوت مجوىوَ هُدُواو راهيافته شدند اهل ايمانإِلى صِراطِ الْحَمِيدِبر خداوند ستوده كه آن دين اسلام ا ستإِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوابتحقيق آنان كه نگرويدند به خدا و رسولوَ يَصُدُّونَو بازميدارندعَنْ سَبِيلِ اللَّهِاز راه خداى تعالى يعنى مردم را از طاعت منع مىكنندوَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِو از طواف مسجد حرام بقول اشهر مراد روز حديبيّه است كه پيغمبر و اصحاب او را از طواف خانه و مسجد بازداشتهالَّذِي جَعَلْناهُآن مسجدى كه ساختيم او رالِلنَّاسِبراى همه مردمان مخصوص نيست به بعضى دون بعضىسَواءًيكسانستالْعاكِفُ فِيهِمقيم درووَ الْبادِو آينده يعنى غريب و شهرى در قضاى مناسك حج و اداى لوازم تعظيم خانه مساوىاند يا در قبله يا در ايمن بودن درو و برين قول مراد از مسجد نفس او باشد و اين مذهب امام شافعى است و بقول امام اعظم رح و امام احمد حنبل مراد از مسجد همه حرم است و در سكنى مكه و نزول در منازل آن مسافر و مجاور يكسانند يعنى حاج و معتمر و مقيم در موسم بهر منزل كه خواهند نزول نمايند اما سكان بيوت را اخراج نكنند و از عمر فاروق رض منقول است كه در موسم منادى فرمود كه درهاى سراى مكّه ورنه بندند تا آيندگان هرجا خواهند فرود آيندوَ مَنْ يُرِدْ فِيهِو هر كه خواهد در حرمبِإِلْحادٍميل كردن از حق يعنى هر كه در حرم اراده كند گرديدن از راه راستبِظُلْمٍبه ستمگارىنُذِقْهُبچشانيم او رامِنْ عَذابٍ أَلِيمٍاز عذاب دردناك و الحاد در حرم بقولى استحلال حرام است و گفتهاند هر آنچه منهى عنه است حتّى دشنام دادن خادم و در تيسير گويد احتكار طعام و اكثر علماء برآنند كه اراده گناه در حرم موجب استحقاق عذاب است و هر كه قصد گناهى كند در غير حرم اگر بفعل آرد سيئه برو نويسند و اگر نى نى الّا در حرم كه اگر انديشه گناهى كند بىآنكه بفعل آرد آن را خطيّه بر وى مىنويسند ابن مسعود رض فرمود كه اگر كسى در عدن قصد قتل كسى كند به مكه يعنى انديشه نمايد كه كسى را به مكه بكشد از عذاب اليم خواهد چشيد امام علم الهدى رح فرموده كه چون مكّه محترمه مخصوص است بتضاعف حسنات چه نمازى درو با چندين نماز در غير او برابر است پس جزاى مساوى نيز كلّىتر است درو از سائر مواضع خبرإِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواكه در اوّل آيت گفت محذوف است تقديرش آنكه آنكسان هلاك شدند يا زيانكار گشتند .