16 / 91
و وفا كنيد بعهد خدا چون عهد بنديد و مشكنيد سوگندها را بعد محكم ساختن آنها و هر آئينه ساختهايد خدا را بر خويش نگهبان هر آئينه خدا مىداند آنچه مىكنيد ( 91 )
16 / 92
و مباشيد مانند زنى كه گسست رشتهء خود را بعد از استوارى پاره پاره ساخته مىسازيد سوگندهاى خويش را مكر ميان خود تا افزونتر شود گروهى از گروهى جز اين نيست كه مىآزمايد خدا شما را به آن افزونى و البته بيان كند براى شما روز قيامت آنچه در آن اختلاف مىنموديد ( 92 )
16 / 93
و اگر خواستى خدا ساختى شما را يك گروه و ليكن گمراه مىكند هر كرا خواهد و راه مىنمايد هر كرا خواهد و البته پرسيده خواهيد شد از آنچه مىكرديد ( 93 )
شرح
وَ أَوْفُواو وفا كنيدبِعَهْدِ اللَّهِبه پيمان خداى تعالىإِذا عاهَدْتُمْچون عهد بستيد مراد « عهد الست » است يا عهودى كه ميان مردم معهود باشد و اصح آنست كه نزول اين آيت در شان جمعى است كه با حضرت رسالتپناه عليه الصلاة و السلام در مكّه عهد بستند و غلبهء قريش و ضعف مسلمانان مشاهده كرده جزع و اضطراب در ايشان پديد آمد شيطان خواست كه ايشان را بفريبد تا نقص عهد به پيغمبر ص كنند حق سبحانه بدين آيت ايشان را بر منهج وفا ثابت قدم گردانيد و فرمود بعهد وفا كنيدوَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَو مشكنيد سوگندها يعنى پيمانهاى خود را كه كرده بوديدبَعْدَ تَوْكِيدِهابعد از استوارى آنها به سوگندوَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَو حال آنكه ساختهايد حضرت خداى راعَلَيْكُمْبر پيمانهاى خودكَفِيلًاگواهإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُبه درستى كه خداى تعالى مىداندما تَفْعَلُونَآنچه مىكنيد از نقض عهد و سوگندوَ لا تَكُونُواو مباشيد در شكستن عهد و مواثيقكَالَّتِي نَقَضَتْمانند آن زنى كه بشگاف و بازگشادغَزْلَهاريسمانهاى رشته خود رامِنْ بَعْدِ قُوَّةٍاز پس قوّت يعنى استحكام آنأَنْكاثاًپاره پاره يعنى از هم بركند غزل خود را در حالتى كه رشتها تاب داده است يعنى محكم و قوى آوردهاند كه در عرب زنى بود نام او ريطه يا رايطه است دمياطى گويد خطيئة نام داشت و ملقب بود به حمقا يا جعرا يا خرقا و او را كنيزان بودند آن زن از اوّل بامداد تا نصف النهار از شعر و صوف خود مىرشت و كنيزان را نيز برشتن مىفرمود و بعد از نصف النهار مىفرمود تا از رسنهاى رشته تاب باز مىدادند تا خراب و ضائع مىشد پيوسته عادت وى اين بود حق تعالى تشبيه مىفرمايد شكستن عهد را به پاره كردن رسن مىفرمايد كه چنانچه آن زن احمقانه رسن تاب دادهء خود را ضائع مىكرد شما عهد خود را ضائع مكنيد مردم عاقل بايد كه سر رشتهء عهد خود را بسر انگشت نقض پاره نكند تا به حكم اوفوا بعهدى اوف بعهدكم جزاى وفا يابد بيتگرت هوا است كه دلدار نگسلد پيمان * نگاهدار سر رشته تا نگهداردتَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْمىگيريد عهد و پيمان خود رادَخَلًا بَيْنَكُمْخيانت و مكر و غرور ميان شماأَنْ تَكُونَ أُمَّةٌبسبب آنكه باشند گروهى يعنى كفارهِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍايشان زياده از گروهى در عدد و مال يعنى از مسلمانان مراد آنست كه قريش را از مسلمانان بيشتر و مال ايشان را وافرتر ديده مىخواهيد كه بفريب و حيله معاش كنيدإِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِجز اين نيست كه خداى تعالى مىآزمايد شما را به وفاى عهد تا مردمان را معلوم شود كه چنگ اعتصام در حبل وفا كه مىزند و بعهد خداى و بيعت پيغمبر ص كه وفا مىكندوَ لَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِو هرآئينه پيدا كند براى شما روز رستخيزما كُنْتُمْ فِيهِآنچه هستيد كه در آنتَخْتَلِفُونَاختلاف مىكنيد در شان بعث و جزاوَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْو اگر خواستى خداى تعالى هرآئينه گردانيدى شما راأُمَّةً واحِدَةًيك گروه متفق بر اسلاموَ لكِنْ يُضِلُّو ليكن فرومىگذارد در ضلالتمَنْ يَشاءُهر كرا خواهدوَ يَهْدِيو راه مىنمايد بتوفيقمَنْ يَشاءُهرك را اراده كندوَ لَتُسْئَلُنَّو هرآئينه سؤال كرده خواهيد شد در محشرعَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَاز آنچه بوديد كه عمل مىكرديد در دنيا .