8 / 23
و اگر دانستى خدا در ايشان نيكوئى البته شنوانيدى ايشان را و اگر شنوانيدى ايشان را رو مىگردانيدند اعراض كنان ( 23 )
8 / 24
اى مسلمانان قبول كنيد خواندن خدا و رسول را چون بخواند شما را براى آنكه زندهدل سازد شما را و بدانيد كه خدا حائل مىشود ميان مرد و دل او و بدانيد كه بسوى او برانگيخته خواهيد شد ( 24 )
8 / 25
و بپرهيزيد از فتنه كه نرسد به آنان كه ستم كردند از شما بتخصيص و بدانيد كه هر آئينه خدا سخت عقوبت است ( 25 )
8 / 26
و ياد كنيد اى مهاجران نعمت الهى را آن وقت كه شما اندك بوديد ناتوان شمرده در زمين يعنى در مكّه مىترسيد از آنكه بربايند شما را مردمان پس جاى داد شما را يعنى در مدينه و قوت داد شما را به نصرت خود و روزى داد شما را از چيزهاى پاكيزه تا شود كه سپاسدارى كنيد ( 26 )
شرح
وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُو اگر دانستى خداىفِيهِمْ خَيْراًدر ايشان نيكوئى كه انتفاع است بآيات قرآنىلَأَسْمَعَهُمْهر آئينه شنوانيدى ايشان را يعنى توفيق شنيدن نافع دادىوَ لَوْ أَسْمَعَهُمْو اگر بشنوانيدى ايشان را و تصديق كردندىلَتَوَلَّوْاهر آئينه برگشتندى از ايمانوَ هُمْ مُعْرِضُونَو ايشان اعراضكنندگاناند از قبول حق قولى آنست كه كفار مكه مىگفتند اى محمد ص براى ما زنده گردان قصى ابن كلاب را كه مرد مبارك بود تا بر صدق تو گواهى دهد و به تو ايمان آرد حق سبحانه مىفرمايد كه اگر خداى بشنواند ايشان را كلام قصى هم ايمان نمىآرنديا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوااى گروه مؤمناناسْتَجِيبُوا لِلَّهِاجابت كنيد مر خداى راوَ لِلرَّسُولِو مر فرستاده او راإِذا دَعاكُمْچون بخواند شما را رسوللِما يُحْيِيكُمْبه آن چيزى كه شما را زنده گرداند يعنى علوم دينيه كه حيات دل ازو است يا عقايد صحيفه و اعمال فاضله كه مورث حيات ابديه است در نعيم مقيم يا جهاد كه سبب بقاى شماست كه اگر ترك كنيد دشمن غلبه كرده شما را هلاك كند يا شهادت كه حياتيست نزديك حق سبحانه و تعالى يا قرآن كه محيى قلوب مؤمنانستوَ اعْلَمُواو بدانيدأَنَّ اللَّهَآن را كه خداىيَحُولُجدا كندبَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِميان مرد و دل او صاحب انوار فرموده كه تمثيل است مر غايت قرب حق را به بنده و تنبيه بر آنكه حق سبحانه مطلع است بر مكنونات دلها و گفتهاند كه تصوير تملك حق است مر دل بنده را در فسخ عزائم و نقض همم يا حثّست بر مبادرت به تصفيه دل و خلوص آن پيش از آنكه جدا كند حق سبحانه ميان مرد و دل او بموت و فرصت عمل فوت گردد و گفتهاند جدائى افگند ميان بنده و مراد او يا آنكه خدا مقلب القلوب است تصرف كند در دل بنده چنان كه خواهد در كشف الاسرار فرموده كه علماء دل را يابند طوبى لمن كان له قلب اشارت بر ان است و عرفا دل را گم كنند يحول بين المرء و قلبه عبارت از آنست در هدايت از دل ناچارست و در نهايت دل حجاب ديدارست بيتزان پيش همين ديدمش اندر دل خويش * دل نيز حجاب بود برداشت ز پيشوَ أَنَّهُو آن را نيز بدانيد كه شماإِلَيْهِ تُحْشَرُونَبسوى او محشور خواهيد شد و مجازات عمل بشما خواهد فرمودوَ اتَّقُواو بپرهيزيدفِتْنَةًاز گناهى كه اگر برسد عقوبت آنلا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوانرسد به كسانى كه ستم كردندمِنْكُمْ خَاصَّةًاز شما خاصّة يعنى مخصوص بديشان نبود بلكه عام باشد و به ظالم و غير ظالم اثر آن فتنه برسد و آن بوقت افتراق كلمه است و ظهور بدعتها و مداهنت در امر معروف و نهى از منكر و تكاسل در جهادوَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَو بدانيد آنكه خداى چون عقوبت كندشَدِيدُ الْعِقابِسخت عقوبت است به كسى كه ضرر ظلم او متعدى به غير باشدوَ اذْكُرُواو ياد كنيد اى مهاجرانإِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌآن را كه شما اندك بوديدمُسْتَضْعَفُونَبيچارگانفِي الْأَرْضِدر زمين مكه پيش از هجرتتَخافُونَمىترسيديدأَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُاز آنكه بربايند شما را كفّار قريش يا بيم داشتيد كه از مكه بيرون آيند مشركان عرب بر شما تاختن آرندفَآواكُمْپس جاى داد شما را خداى در مدينهوَ أَيَّدَكُمْو تقويت كرد شما رابِنَصْرِهِبه يارى دادن خود يا به مظاهرت انصار يا بامداد ملائكه در بدروَ رَزَقَكُمْو روزى داد شما رامِنَ الطَّيِّباتِاز غنائم پاكيزه كه بر امم پيشين حلال نبودلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَتا شايد كه شما سپاسدارى كنيد بر اين نعمتها امام ثعلبى رح فرموده كه بعضى از صحابه رض سخنان از پيغمبر ص مىشنيدند و در افشاى آن مىكوشيدند و منافقان بر آن اطلاع يافته خبر به مشركان مىرسانيدند حق سبحانه آيت فرستاد .