4 / 98
مگر آنان كه به حقيقت بيچارهاند از مردمان و زنان و كودكان هيچ چاره نه مىتوانند و هيچ راه نمىيابند ( 98 )
4 / 99
پس آن جماعه نزديك است كه خدا عفو كند از ايشان و هست خدا عفوكننده آمرزنده ( 99 )
4 / 100
و هر كه ترك وطن بكند در راه خدا بيابد در زمين اقامتگاه بسيار و فراخى معيشت و هر كه بيرون رود از خانهء خود هجرت كنان بسوى خدا و پيغامبر او پس دريابد او را موت پس تحقيق ثابت شد مزد او بر خدا و هست خدا آمرزنده مهربان ( 100 )
4 / 101
و چون سفر كنيد در زمين پس نيست بر شما گناهى در آنكه كوتاه سازيد قدرى از نماز اگر بترسيد از آنكه در بلا افكنند شما را كافران هر آئينه كافران هستند شما را دشمن آشكارا ( 101 )
شرح
إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَمگر كسانى را كه بحسب واقع ضعيف و عاجزاندمِنَ الرِّجالِاز مردانوَ النِّساءِو از زنانوَ الْوِلْدانِو كودكانلا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةًكه توانائى و چارهسازى ندارندوَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًاو نمىشناسند راه مدينه را يا طريق بيرون آمدن رافَأُولئِكَپس آن گروه بيچارگانعَسَى اللَّهُشايد خداأَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْآنكه عفو كند از ايشان لفظ عفو ايمائى مىكند بر آنكه ترك هجرت امرى خطير بوده حتّى كه مضطر هم ايمن نمىتواند بودوَ كانَ اللَّهُ عَفُوًّاو هست خداى عفوكننده از معذورانغَفُوراًآمرزنده گناهان ايشانوَ مَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِو هر كه هجرت كند در راه طاعت خدايَجِدْ فِي الْأَرْضِيابد در زمينمُراغَماً كَثِيراًموضع بسيار يعنى آرامگاههاوَ سَعَةًو فراخى در روزى يا گشادگى در اظهار دين و اعلاى كلمه توحيد عمرو بن دينار از عكرمه رض روايت مىكند كه در مكه بسيار كس ايمان آورده بودند و استطاعت هجرت نداشتند چون اين آيت تهديد بر ترك هجرت نازل شد و نوشته آن بدست ضعيفان مكه رسيد جندع بن ضمره پسران را گفت هر چند كه من پير و بيمارم از جمله مستضعفان نيستم چاره رفتن مىتوانم و راه مدينه را مىدانم مىترسم كه ناگاه بدست اجل درمانم و به سبب ترك هجرت ايمان من خلل پذيرد و مرا بر همين سرير كه خفتهام بيرون بريد پسران اشارت پدر را منقاد شده استعداد راه مهيّا كردند و به منزل تنعيم نزول نموده اثر موت بر جندع ظاهر شد دست راست خود را بر دست چپ نهاد و گفت خدايا اين دست از آن تو و اين ديگر از آن رسول تو بيعت مىكنم ترا بدانچه بيعت كرده رسول تو با تو اين بگفت و درگذشت و خبر او به مدينه رسيدى بعضى از اصحاب گفتند اگر به مدينه رسيدى اسلام او كاملتر و مزد او شاملتر بودى حق تعالى آيت فرستادوَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِو هر كه بيرون آيد از خانه خودمُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِدر حالتى كه هجرتكننده باشد به خدا و رسول او يعنى براى ايشان يا براى تقرب به ايشانثُمَّ يُدْرِكْهُپس دريابد او راالْمَوْتُمرگ در اثناى طريق و به هجرتگاه نرسدفَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُپس به درستى كه ثابت شد مزد اوعَلَى اللَّهِبر خداىوَ كانَ اللَّهُ غَفُوراًو هست خدا آمرزنده گناه كسى كه تاخير در هجرت كردهرَحِيماًمهربان در وعده مثوبت او بحسن نيت اووَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِو چون سفر كنيد در زمين فليسعَلَيْكُمْ جُناحٌپس نيست بر شما گناهىأَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِدر آن كه كوتاه سازيد از نماز يعنى رباعى را دو ركعت گزاريدإِنْ خِفْتُمْاگر ترسيدأَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوااز آنكه شما را بكشند آنكسانى كه كافراناند اين شرط باعتبار غالبست چه در آنوقت در حوالى مدينه مسلمانان را دشمنان بودهاند و حالى بىترس نيز قصر بايد كردنإِنَّ الْكافِرِينَبه درستى كه كافرانكانُوا لَكُمْهستند مر شما راعَدُوًّا مُبِيناًدشمنى آشكارا .