كوشش و عملش ، چه خداى تعالى مىگويد :
[ 15 ]
مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها
- هر كس كه راه يابد به سود نفس خودش راه يافته است ، و هر كس كه گمراه شود به زيان آن گمراه شده است . » بسيار ديده مىشود كه مردمان گمراه شده ملامت اين گناه را به گردن ديگران مىاندازند ، همچون اين كه مىگويند : كسى در آنجا نبود كه مرا هدايت كند ، يا اين كه دولت و حكومت مرا گمراه ساختند ، يا اين كه محيط فرهنگى و تربيتى مساعد با هدايت كردن من نبود . هرگز . . . خدا به هر كس قدرت كشف حقيقت و راهيابى را عنايت كرده است ، و فرصت اين هدايت را براى او فراهم آورده است ، و او بدان جهت از هواى نفس خويش پيروى مىكند كه آن را راهى آسانتر و نزديكتر به طبيعت جاهلى و شتابزدهء خويش مىيابد .
به همان گونه كه او مسئول گمراهى خويش است ، مسئول از اعمال خويش نيز هست ، و ملامت را مخصوص ديگران دانستن وى كارى حرام است .
/ 212
وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
- و برندهء بارى برندهء بار ديگرى نخواهد شد . » پس هيچ كس نمىتواند ديگرى را هدايت و راهنمايى كند مگر اين كه اين شخص ديگر خواستار آن باشد كه به وسيلهء او هدايت شود ، به همان گونه كه هيچ كس نيز توانايى گمراه كردن ديگرى را ندارد مگر در آن هنگام كه اين ديگرى خواستار به گمراه شدن خويش به وسيلهء گمراهى او باشد . و قرآن مىگويد كه : عمل هر كس براى خود او است ، و هيچ كس نمىتواند حمال وزر و گناه عمل تو باشد .
آيه در اين جا لفظ « وازرة » را آورده كه اسم فاعل براى مؤنث است كه اشاره به نفس بشرى دارد ، و از اين جا ارتباط ميان نفس و مسئوليت عملى براى انسان آشكار مىشود .
وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا
- و ما كسى را عذاب نمىدهيم مگر آن گاه كه فرستادهء خود را براى راهنمايى او برگزيده باشيم . » تاريخ به ما مىگويد كه عذاب بر هيچ امتى نازل نمىشود مگر پس از آن