[ 11 ]
وَ يَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ
- و انسان به همان گونه خواهان شر است كه خواهان خير . » خطاى بزرگى كه انسان مرتكب آن مىشود ، اين است كه پيوسته شرّ و بدى را خير و نيك تصور مىكند ، و پرسشى كه پيش مىآيد اين است كه : مگر عقل خير و شر را از يكديگر تميز نمىدهد ؟ آرى ، او را عقل هست ولى چون حجابى از هواهاى نفسانى / 209 و مصلحتها او را احاطه كرده است ، در رسيدن به آنچه مىخواهد شتاب مىورزد ، و به انجام دادن گناهان بزرگ به اين گمان مىپردازد كه بعضى از لذتهاى آنى را در دسترس او قرار مىدهد ، و از آن جهت در مقابل سلطان ظالم و ستمگر شورش نمىكند كه ترس از نابودى مصالح عاجل خود دارد .
وَ كانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا
- و آدمى عجول و شتابزده است . » همين طبيعت است كه انسان را به اين توهم مىاندازد كه گنجشكى در دست بهتر از داشتن ده گنجشك درآينده است ، پس به سبب همين شتابزدگى است كه به دنيا نزديك مىشود كه زود به دست مىآيد ، و از اين امر غافل است كه چه بسا كه يك خوراك مانع دست يافتن به چند خوراك است ، و از آخرت مىگذرد و از راه آن منحرف مىشود .
اين گفتهء خداى تعالى كه :
وَ كانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا
بيان كنندهء علت اين گفتهء ديگر او است كه :
وَ يَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ
، چه رسيدن به خير نيازمند صبر كردن است . و احساس مسئوليت در قلب شتابزده رشد نمىكند ، بلكه در قلب مطمئن و بردبار چنين مىشود ، و شايد آيهء كريمه ما را به آن يادآور مىكند كه تأخير پيدا كردن پاداش از وقت عمل انسان غافل را به ارتكاب گناه برمىانگيزد ، بدان جهت كه انسان عجول و شتابزده است .
عجله از ذات انسان است كه از بىخبرى و نادانى نسبت به آينده و محجوب بودن از غيب زمان سرچشمه مىگيرد ، در صورتى كه صبر زادهء عقل است و علم به نتايج آينده ، و معلوم است كه ذات انسان از جهل است ، و علم از آن خدا است ، و بدين گونه بر روش آياتى كه ما را به مسئوليت تذكر مىدهد تنظيم شده