طرف . اين يك طرف و يك طرف يعنى چه ؟ مكاناً با هم مختلفند ! مثل نور شمس و خود شمس ، كه شمس اين نور را دارد ، و از او هم صادر شده است و جلوهء او هم هست ، اما اينطورى است كه شمس يك موجودى است در يك محلّى واقع شده است و نور شمس هم يك موجود ديگرى در يك محل ديگر واقع شده ؛ ولو اين كه اثر اوست ، ولو اين كه معلول اوست . آيا معلوليت و عليت نسبت به ذات واجب ، نظير اين معلوليت و عليتى است كه در طبيعت است :
آتش ، علت از براى حرارت است ، و شمس ، علت از براى روشنايى است ، اينطور است ؟ آيا يك اثر [ و مؤثرى ] است كه حتى مكاناً هم از هم جدايند ؛ او يك مكانى دارد ، اين يك مكان ديگر دارد .
اثر و مؤثرى كه در طبيعت هست ، غالباً اينطورى است كه حتى بُعد مكانى هم [ دارند ] ، حتى از هم جدا هستند از حيث مكان . آيا مىتوانيم ما در مبدأ اعلا يك چنين چيزى قائل بشويم ، كه موجودات ديگر جدا هستند ، [ هر كدام ] يك مكانى و يك زمانى ؟
عرض كردم تصور اين امور بسيار صعب است ، تصور اين كه موجود مجرّد وضع خودش چه طورى است مشكل است ؛ و خصوصاً مبدأ اعلا كه هرچه بخواهى از او تعبير بكنى آن نيست . چه طور است وضع آن احاطهء قيوميهاى كه از براى حق تعالى به موجودات هست ؟
هُوَ مَعَكُمْ
يعنى چه ؟ قرآن مىفرمايد
وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ
« 1 » « معكم ! » يعنى پهلوى آدم است ؟ همراه آدم است همين طورى ؟ اين كه آنها اينطور تعبير كردند براى اين است كه [ چون ] نمىتوانستند از واقع تعبير كنند ، هرچه نزديكتر بوده به واقعيت ، آن نزديكتر
هامش
( 1 ) - « و او با شما است ، هر كجا باشيد » . ( الحديد ( 57 ) : 4 )