[
معناى اسم بنابر احتمالات
] آن وقت اسم [ در ]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اسم مىشود اسم مقام ذات باشد ، و « اللَّه » ( اسم « اللَّه » ) جلوهء ذات . به تمام جلوهها ، « اسم » اسمِ همين جلوه ، ( جلوهء جامع ) [ و ] « رحمن » و « رحيم » هم جلوهء همين جلوهء جامع [ باشد ] نه به اين معنا كه رحمانش يك چيزى [ باشد و ] رحيمش يك چيز ديگر . اللَّه و رحمان و رحيم مثل اين است كه سه تا اسم را براى يك شىء بگذاريد ؛ همه يك جلوه است ، جلوه به تمام ذات ، اللَّه است ، به تمام ذات ، رحمان است ، به تمام ذات ، رحيم است . و غير از اين امكان ندارد ؛ اگر غير از اين باشد محدود مىشود ، ممكن مىشود .
و روى آن ترتيبى هم كه عرض كرديم كه متعلّق باشد به حمد ، باز اسم جامع ظهور « اللَّه » ، اللّهى كه بذاته رحمان و رحيم هم هست ، تمام حمدها براى او واقع مىشود يا حمد مطلق ؛ دو احتمالى بود كه در آن جا بود . و همين طور [ اگر ] ( اسم را ) ، اللَّه را جلوهء جامع در مقام صفات حساب كنيم ، اسمِ جلوهء جامع در مقام صفات ، آن مشيت مطلقه است ، و به او همه چيز واقع مىشود ، به « اسم اللَّه » . [ اگر ] اللَّه را جلوهء جامع در مقام فعل حساب بكنيم ، اسمش همان حقيقت است در مقام ظهور ، مثل رحمان و رحيم گفتن براى اللَّه . و اين [ احتمالات ] هر كدامش [ را ] وقتى در آيه مقايسه بكنيم هر كدام يك طرز خاصّى مىشود .
بنابراين حالا ما اسم « اللَّه » را كه اسم جامع است و مقام ذات هست و مقام صفات هست و مقام تجلّى به فعل هست ، در آيهء شريفه عرض كرديم ؛ و از اسم و از اللَّه و از باء و از نقطه گذشتيم . آن وقت راجع به رحمان و رحيم هم مسائلى هست ، و البته همهء مسائل كوتاه است ، كوتاه - كوتاه ما بايد از آن رد بشويم .