تنوخى از قول ابو الفرج اصفهانى گفته است كه مؤذنى در مسجد قطيعه ، در اذان حى على خير العمل مىگفت « 21 » و در سال 448 در اوائل حكومت سلجوقى ، از ذكر آن در اذان جلوگيرى شد « 22 » و طغرل سلجوقى مردم محلهء كرخ را نيز مجبور كرد به جاى حى على خير العمل ، در اذان صبح الصلاة خير من النوم بگويند . « 23 » در ربيع الاخر سال 359 كه فاطميهاى اسماعيلى تازه سرزمين مصر را متصرف شده و شهر قاهره را بنا نموده بودند ، مؤذنان در اذان حى على خير العمل گفتند و اين امر استمرار يافت . « 24 » و در سال 360 جعفر بن فلاح والى دمشق از طرف المعز لدين اللَّه عبيدى ( فاطمى ) به گفتن آن جمله در اذان در دمشق فرمان داد . « 25 »
( 2 ) شهادت به ولايت على ( ع ) در ضمن اذان
در آثار و تأليفات فريقين از قبيل كتب اربعه و صحاح ستة و مؤلفات ديگر مورد اعتماد شيعه و سنى ، اخبار و رواياتى است كه بر ولايت على عليه السلام دلالت مىكند يا آن را تأييد مىنمايد و در هر حال اعتقاد به ولايت آن حضرت جزوى از ايمان به حساب مىآيد ، بنا بر اين ذكر جمله اشهد ان عليا ولى اللَّه در ضمن اذان راه اسلام است و همان راهى است كه صحابه بزرگ پيامبر ( ع ) مانند سلمان فارسى و ابو ذر غفارى و مقداد و عمار ياسر و ديگران از آن راه رفتهاند با توجه به اين كه شيعه ، جمله مزبور را جزوى از اذان نمىداند و آن را بعد از شهادت به يگانگى خدا و پيامبرى محمد ( ص ) به قصد قربت و براى تيمن و تبرك مىگويد .
بدون ترديد شيعه از ابتدا ، شهادت به ولايت على ( ع ) و تصريح به آن را يكى از عمدهترين شعارهاى خود قرار مىداده است ، اما آيا فرصتى پيش آمده است در مأذنهها هم به طور آشكار در ضمن اذان گفته شده باشد ، راقم اين سطور مطلبى نيافته است و اما در قرن چهارم ، قاضى تنوخى گفته است كه مؤذنى در محلهء قطعه بغداد ( كاظميه ) شهادت به ولايت على ( ع ) را
هامش
( 21 ) نشوار المحاضره ج 2 صفحه 133 ، چاپ لبنان .
( 22 ) ابن الجوزى در كتاب المنتظم ج 8 ص 172 چاپ هند .
( 23 ) تاريخ العبر ابن خلدون ج 3 ص 460 چاپ بيروت - جمله الصلاة خير من النوم را كه تثويب ناميده مىشود بسيارى از اهل تسنن در نماز صبح بعد از حى على الفلاح يا بعد از اذان مىگويند .
( 24 ) النجوم الزاهرة ج 4 ص 32 .
( 25 ) النجوم الزاهرة ج 4 ، ص 58 ، چاپ دار الكتب مصر .