فرمانروايان نيز عموما سنى مذهب بودهاند ، پيروان مذهب تشيع به طور پراكنده ، مىزيستند ، اما مركزهايى هم داشتهاند كه به اهمّ آنها ، اشاره مىشود .
از مراكز عمدهء شيعه قبل از قرن چهارم ، قم بود كه مردم آن از نخست ، دين اسلام يا مذهب تشييع پذيرفتند . مردم آن شهر در آن هنگام كه شيعه از طرف خلفاى بنى العباس ، سخت تحت فشار بودند ، بدون تقيه و با صراحت عقايد خود را بيان مىداشتند و مرتب مورد غضب خلفا و عمالشان قرار مىگرفتند ، حتى يكى دو بار از اين رهگذر قتل عام نيز شدند كه در كتاب تاريخ مذهبى قم شمهاى از آن آمده است . در قرن چهارم و پنجم در زمان فرمانروايى آل بويه به آن شهر توجه بسيارى شد ، و در رسائل صاحب بن عباد نامههاى متعددى در اين باره ، يافته مىشود و مهمترين كتابى كه در خصوص تاريخ قم تأليف شده به تشويق صاحب و به نام اوست . ديگر شهر كاشان است كه بنا بگفته ياقوت حموى تمام مردم آن شيعهء امامى بودهاند ، وى در بارهء شدت علاقه مردم كاشان نسبت به ظهور قائم آل محمد ( ص ) مطلبى ذكر كرده است . « 7 » ديگر ، شهركى در ميان قم و ساوه به نام آوه كه بگفتهء ياقوت مردم آن پيرو مذهب تشيع بودهاند امروز از شهرك آوه ، قريهاى كوچك به همين نام و اطلالى بزرگ در بيرون قريه باقى است .
ديگر ، شهرك تفرش در ميان قم و اراك فعلى و ناحيهء فراهان ( از توابع اراك فعلى ) و نيز شهر كرج « 8 » در نزديكى اراك امروزى كه اكنون به جاى آن قريه كرهرود قرار دارد ، ديگر شهرى در مازندران نزديك سارى بنام ارم ( به ضم همزه و سكون راء و به قولى به ضم همزه و فتح راء ) كه بنا بر نوشتهء ياقوت حموى ، مردم آن داراى مذهب تشيع بودهاند .
از مراكز عمدهء شيعه در قرن چهارم شهر بصره است كه قبلا مركز پيروان عثمان بود و بعدا به مركز پيروان على بدل شد به طورى كه بنا به نوشتهء ناصر خسرو ، در قرن پنجم ، سيزده مشهد به نام على در آن وجود داشته است . « 9 » در دو قرن چهارم و پنجم ، عراق از بزرگترين مراكز شيعه بوده و گذشته از شهرهاى نجف
هامش
( 7 ) معجم البلدان در كلمهء قاسان ، مقصود از شيعهء امامى ، شيعه جعفرى يا اثنى عشرى است .
( 8 ) كرج عربى شدهء كلمهء كره مىباشد ، اين شهر در آن زمان از مراكز عمدهء شيعه بوده و چون ابو دلف ( به ضم دال و فتح لام ) از سرداران معروف مأمون عباسى و از دلاوران و اسخياى آن روزگار در آبادانى آن كوشش بسيارى به كار برد ، به كرج ابو دلف شهرت يافت ، شهر كنونى اراك قرنها بعد از آن زمان احداث شد .
( 9 ) سفرنامه صفحه 116 .