خطيب بغدادى با نهايت تعصب مىنويسد : محمد بن محمد بن نعمان . . . شيخ رافضيان و صاحب نظر در عقايد ايشان است . كتابهاى زيادى در ضلالتهاى ايشان و دفاع از عقايد و نظراتشان و طعن بر گذشتگان يعنى صحابه و تابعين و عموم فقيهان صاحب رأى تصنيف كرده است . او يكى از أئمهء ضلال بود ، گروهى از مردمان بدست او گمراه و هلاك شدند . « 106 » آنچه خطيب با تعصب و خام انديشى هلاكت مردمان بدست مفيد مىپندارد آن چيزى است كه شيخ بزرگوار از طريق مباحثه و مناظره با طبقات مختلف دانشمندان و غير آنان انجام مىداده و بدين طريق توانسته بوده است كه مردمان عصر خويش را به خودش و مذهبى كه از آن دفاع مىكرده جلب و جذب نمايد ، و اينها همه ناشى از همان قدرت بر مناظره و جدل و حاضر جوابى شيخ است .
ذهبى عالم بزرگ ديگر اهل سنت به همين مسئله اعتراف دارد . او مىگويد : مفيد شيخ بزرگ فرقه و فقيه و جدلى شيعه است . او با قدرت فراوان ، بر ضد طرفداران همهء عقايد به مجادله و مناظره بر مىخاست . هفتاد و شش سال عمر كرد ، و بيش از 200 اثر از خود بر جاى گذاشت . « 107 » ابن نديم هم با الفاظ مؤدبانه به همين برجستگى اشارت دارد . او مىگويد :
« رياست متكلمان شيعه به وى رسيده است ، و او در علم كلام شيعى بر همه كس مقدّم است . هوشمندى و دقت و ذهنى سيال و جوّال دارد » « 108 » .
اگر نفوذ تأثير حكومتهاى شيعى آن زمان را نيز بر تأثيرات شيخ و اساتيد و شاگردان او اضافه كنيم به درستى سخن ابن كثير مورخ شامى پى مىبريم كه مىگويد در اين عصر اكثريت مردم به تشيع تمايل داشتهاند . « 109 » شيخ مجالس درس خود را در مسجدش در گذرگاه درب الرياح واقع در محلهء كرخ يا در خانهاش در همين محله بر پا مىكرد . اين مجالس پذيراى همهء اهل دانش و طالبان علم بود . تا آنجا كه اطلاع داريم اولين حوزههاى علميهء منظم در محلهء كرخ بدست شيخ مفيد بنياد شده است . اعتبار اجتماعى شيخ تا بدانجا بود كه امير عضد الدولهء ديلمى در منزل او بديدن رفته يا در مجالس بحث وى شركت مىكرد . « 110 » و شايد به همين علت بود كه وقتى فرزندان شريف ابو احمد حسين بن موسى موسوى آمادهء تحصيل علوم گرديدند بوسيلهء مادر بزرگوارشان به مسجد شيخ در كرخ آورده شده و بدست مبارك ايشان سپرده شدند . داستانى بسيار جالب در اينجا اتفاق افتاده است كه در آن قداست و تقوى و بزرگوارى شيخ ديده مىشود . اين داستان در ابن ابى الحديد آمده و بسيار مشهور است . « 111 »
هامش
( 106 ) مقدمهء تهذيب الاحكام 1 ، 14 - 11 و فلاسفة الشيعه ، 457 .
( 107 ) تاريخ بغداد 3 ، 231 ، چ افست بيروت .
( 108 ) العبر فى خبر من غبر 3 ، 115 - 114 بنقل انديشههاى كلامى شيخ مفيد ، 12 .
( 109 ) الفهرست ، 226 چ تهران رضا تجدد .
( 110 ) البدايه و النهايه 12 ، 15 و نيز نگاه كنيد به مفاخر اسلام 3 ، 240 .
( 111 ) انديشههاى كلامى ، 18 و آل بويه و اوضاع زمان ايشان ، 306 .