اينها همه مىتوانستند عواملى باشند كه بر وسعت و انتشار علم و دانش و فرهنگ اسلامى و شيعى كمك كنند . لذا مىبينيم در عصر شيخ مفيد ( ره ) درس و بحثها در مسجد ايشان در كرخ انجام مىشده است ، اما در عصر مورد بحث ما يعنى عصر مرتضى و رضى معارف عموميت و وسعت بيشترى پيدا كرده تا آنجا كه سيد مرتضى و سيد رضى هر كدام دار العلمى براى تحقيق و مطالعه و تدريس و تدرس طالبان علم بنا نمودهاند ، و مجالس درس ايشان با وجوه علماء و فقهاء و ادباء از همهء طوايف اسلام آراسته مىشد ، و از انحصار به تتملذ كنندگان شيعى در آمده است .
پدر شريف مرتضى يعنى شريف ابو احمد خانهاى در باب المحوّل داشته كه دو فرزندش نيز در ابتدا در آنجا سكونت داشتهاند . امّا شريف مرتضى بعد از رشد و كمال علاوه بر خانهء پدرى سه خانهء ديگر ساخته كه به ترتيب در كنار نهر صراة و در گذر درب الجميل كرخ و در كنار دجله بوده است . خانهء اول در حوادث و فتنههاى حنبليان متعصب شايد در سال 422 تخريب و سوزانيده شده و سيد بعد از آن به خانهء ديگرش كه در كرخ واقع بود نقل مكان كرده است . اين خانه همان است كه جلال الدوله فرزند بهاء الدوله پادشاه ديلمى دو بار بدان پناهنده گرديد . تمام اين خانهها طبق آنچه محققان نوشتهاند محل ضيافت واردان و پناهگان بىپناهان و محل درس و بحث و داراى كتابخانههاى نفيسى بوده است . « 118 » يكى از همين خانهها به صورت دار العلم در آمد كه چيزى شبيه مراكز تحقيق وابسته به دانشگاههاى امروز است كه محققان در آن به مطالعه و آزمايش و تحقيق مىپردازند ، و البته در دار العلم آن روز علاوه بر اين كارها درس و بحث نيز وجود داشته است . « 119 » اضافهء بر اين شريف مرتضى براى شاگردان خويش حقوق ماهيانهاى نيز قرار داده بوده است كه بتوانند به راحتى به درس و مطالعه و تحقيق مشغول باشند ، و دغدغهء خاطر معيشت آنها را از كار باز ندارد . « 120 » از كارهاى ديگرى كه از شريف مرتضى در تأييد و ترويج علم و دانش و تشويق به علم اندوزى نقل شده اولا وقف يك قريه از املاك اوست براى تهيهء كاغذ دانشمندان و ثانيا تأسيس كتابخانهاى بزرگ با تعداد بسيار زيادى كتاب ، بوده است . « 121 » شريف رضى رضوان اللَّه عليه نيز در بسيارى از جهات كه گفته شد با برادر بزرگوارش همدوش بود . او نيز يك مركز علمى بنام دار العلم بنا نهاده و در آن همهء ما يحتاج طالبان علم را فراهم آورده بوده است . « 122 » بدين ترتيب با شيخ مفيد جامعهء علمى و بحث و درس و تحقيق در كرخ شيعى بنياد گرفت ، و با سيد مرتضى و سيد رضى و ترويجهاى فراوان آنها ، معارف و دانشها در كرخ
هامش
( 118 ) مراجعه كنيد به فوائد الرضويه 1 ، 284 و مفاخر اسلام 3 ، 290 .
( 119 ) نگاه كنيد به مقدمهء طيف الخيال ، 18 ، چ مصر .
( 120 ) الشريف الرضى ، دكتر محمد عبد الغنى حسن ، 18 ، چ مصر .
( 121 ) روضات الجنات 4 ، 296 .
( 122 ) روضات الجنات 4 ، 297 و عمدة الطالب ، 206 و مقابس الانوار ، 8 .