305 به طول كشيده و مدت نيابت حسين بن روح از سال 305 تا 326 و مدت نيابت على بن محمد سمرى از 326 تا سال 329 يعنى سال شروع غيبت كبرى ادامه داشته است .
سكونت اين چهار تن نايبان خاص در بغداد اولا به رشد تشيع و زياد شدن تعداد شيعيان بغداد و كرخ كمك مىكرده است ، و ثانيا بخاطر ايجاد ارتباط علمى ميان امام غايب عليه الصلاة و السلام و مردم به تعالى جنبهء علمى شيعيان كمك مىكرده است ، و ثالثا مركزيتى كه با توطن دهها سالهء اينان در بغداد براى شيعه بوجود مىآورد باعث جلب و جذب دانشمندان طراز اول شيعه از ساير نقاط به بغداد شده و خود عاملى ديگر براى تكامل فرهنگ و معارف شيعى در اين شهر شده است . چنان كه هنگام وصيت كردن محمد بن عثمان عمرى ، جماعتى از بزرگان شيعه « 90 » بر بالين ايشان حاضر شدند كه از آن جمله ابو على محمد بن على اسكافى است كه شيخ طوسى و نجاشى در مورد او گفتهاند : « شيخ اصحابنا و متقدمهم له منزلة عظيمة كثير الحديث » « 91 » يا ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى است كه شيخ در بارهاش مىگويد : « شيخ المتكلمين من اصحابنا ببغداد » « 92 » حضور كلينى « 93 » و صدوق « 94 » و ابن قولويه « 95 » در دورهء غيبت صغرى يا اندكى پس از آن در بغداد نشانهء قدرت و وسعت جامعهء شيعى و اعتبار و نيرومندى سنت علمى شيعى در اين شهر مىباشد ، به همين جهت هنگامى كه صدوق ببغداد رفت ، و بر مسند نقل حديث نشست چنان كه طوسى و نجاشى گفتهاند : « سمع منه شيوخ الطائفه » « 96 » همهء شيوخ و بزرگان شيعه از او استماع حديث كردند كه اين سخن نشان مىدهد جامعهء علمى شيعى در بغداد آن روز ، چقدر قوت و اعتبار داشته است كه مىتوانسته جمعيت عظيمى از دانشمندان و شيوخ شيعه را در خود جاى دهد .
در همين دوران عوامل قابل ملاحظهء ديگرى نيز وجود داشته كه مىتوانسته در رشد جامعهء شيعى بطور عموم و قوت و وسعت فرهنگ و دانش و معارف آن مؤثر باشد اين عوامل عبارتند از :
1 - نفوذ تشيّع به شكل عام در دستگاه حكومتى عباسيان به انحاء گوناگون كه نمونهء بسيار بارز آن خاندان نوبختى هستند كه افراد متعددى از آن به مقامات مختلف دولتى پا نهادهاند . يكى از محققان مىنويسد : « فرقهء اماميه در آن دوره يعنى ايام غيبت صغرى كه از آل نوبخت مردمانى . . . مثل ابو الحسن على بن عباس ( 324 تا 244 ) و ابو القاسم حسين بن روح ( متوفى سال 326 ) در بغداد صاحب رياست و قدرت بودهاند ، در تحت توجه و هدايت ابو سهل اسماعيل بن على ( نوبختى ) بعزت و شوكت بسيار زيست مىكردهاند » « 97 » 2 - نايل شدن خاندان آل فرات به مقام وزارت دولت عباسى در دورههاى متعدد كه بخاطر اهميت زياد آن مىتواند عاملى جدا به حساب بيايد ، بويژه كه اين خاندان در
هامش
( 90 ) ابو عمرو ، عثمان بن سعيد اولين نايب امام عليه السلام در جواب يك سؤال شرعى فرمود : و لا اقول هذا من عندى و ليس لى ان أحلل و احرّم و لكن عنه عليه السلام » كتاب الغيبه ، 219 و اصول الكافى ، 330 .
( 91 ) تفصيل احوالات اين بزرگواران را در كتاب الغيبه 244 - 214 و اعيان الشيعه 2 ، 49 - 47 چ 1403 و ، الكنى و الالقاب 3 ، 268 - 266 نگاه كنيد .
( 92 ) طوسى : الفهرست ، 324 و نجاشى : الرجال ، 294 .
( 93 ) طوسى ، 57 و نيز نگاه كنيد به نجاشى ، 25 .
( 94 ) كلينى در سال 327 در بغداد بوده است ( رجوع كنيد به مقدمهء دكتر حسين على محفوظ بر اصول كافى ، 13 ) .
( 95 ) صدوق يك بار در سال 352 ببغداد رفته و بار ديگر در سال 355 ، ( رجوع كنيد به انديشههاى كلامى شيخ مفيد ، 17 ، و طوسى ، 304 و نجاشى ، 303 ) .
( 96 ) ابن قولويه جعفر بن محمد بن جعفر در سال 337 به بغداد رفته و در سال 368 در همان جا وفات كرده و در جوار امام كاظم عليه السلام مدفون گشته است . ( رجوع كنيد به الاستبصار 4 ، 307 پاورقى سيد حسن موسوى خراسان بنقل از الخرائج و الجرائح راوندى . ) .
( 97 ) طوسى ، 304 و نجاشى ، 303 .