با وفات شيخ مفيد رضوان اللَّه عليه شريف مرتضى علم الهدى زعامت حوزهء علميه و مرجعيت جامعهء شيعى را عهدهدار شده است . اين مرتبت همان چيزى است كه استاد ايشان شيخ مفيد ( ره ) نيز دارا بوده است . اما در نوشتههاى بزرگان معاصر شريف مرتضى و بعد از او مراتب اجتماعى والاترى از براى ايشان مشاهده مىكنيم .
ابو منصور ثعالبى ( 429 ه . ) مىنويسد : « و قد انتهت الرئاسة اليوم ببغداد الى المرتضى فى المجد و الشرف و العلم و الادب و الفضل و الكرم » « 112 » : امروز رياست مجد و شرافت و علم و ادب و فضل و كرم در بغداد به شريف مرتضى اختصاص يافته است .
ابن بسام اندلسى در كتاب خودش « الذخيرة » مىگويد :
« كان هذا الشريف امام أئمه العراق بين الاختلاف و الاتفاق ، اليه فزع علمائها و عنه اخذ عظمائها ، صاحب مدارسها و جماع شاردها و آنسها ، ممن سارت اخباره و عرفت له اشعارها » « 113 » : اين شريف ، پيشواى پيشوايان عراق در هنگامهء اختلاف آنان و در وقت اتفاق ايشان بود . علماى عراق به دو پناه مىبردند ، و بزرگان آن سامان از او اخذ علم مىكردند . . .
اخبار وى همه جا را پر كرده و اشعار او همه جا شناخته شده بود .
ابن خلّكان مىنويسد : « كان اماما فى علم الكلام و الادب و الشعر » « 114 » : شريف مرتضى امام در علم كلام و ادب و شعر بود .
بنا بر اين ما ، در شريف مرتضى ( ره ) با پيشوائى و زعامت عامه روبرو هستيم ، و او علاوه بر مرجعيت و زعامت شيعه نوعى اعتبار عام دارا بوده است . اعتبار عام علم الهدى مستند به چند بعد مختلف در شخصيت اوست .
اولا : او در تمام علوم اعم از كلام و جدل و اصول و فقه و تفسير و حديث و ادب و شعر و لغت پيشوائى كم بديل و صاحب آراء و انظار نو بوده است . « 115 » ثانيا : او شاعرى است كه بسيار توانا و نثر نويس و اديبى است بسيار قدرتمند « 116 » و با توجه به اين كه شعر و شاعرى و ادب تأثيرى فراوان در جان و روان عرب زبانان داشته اين عامل خود بعد عظيمى از جاذبيت شريف را بوجود مىآورده است .
ثالثا : مناصب اجتماعى نقابت علويان و امارت حج و رياست ديوان مظالم و قضاء قضات كه او دارا بوده و رتق و فتقى كه بدين جهت در امور اجتماعى و احوالات مردمان داشته عامل ديگرى است براى افزايش اعتبار و شخصيت اجتماعى ايشان .
رابعا : فراوانى داشتهها و ماليهء دنياوى شريف « 117 » بويژه با كرم وجود و سخاوتى كه در خاندان و شخص او شناخته شده مىتوانسته عاملى بزرگ براى جلب توجه طبقات مختلف به ايشان و تشيع باشد .
هامش
( 112 ) ابن ابى الحديد 1 ، 41 و ريحانة الادب 4 ، 185 و فوائد الرضويه ، 285 .
( 113 ) تتمه اليتيمه 1 ، 53 ، چ تهران بنقل از مقدمهء طيف الخيال سيد مرتضى .
( 114 ) ابن خلكان : وفيات الاعيان 3 ، 314 - 313 ، چ احسان عباس .
( 115 ) همان جا ، 313 .
( 116 ) ياقوت حموى : معجم الادبا 13 ، 147 و فوائد الرضويه ، 284 .
( 117 ) ديوان شعر سيد مرتضى در سه جلد در مصر بطبع رسيده و نيز از ايشان دو كتاب ارزشمند ادبى غرر الفوائد و در القلائد و طيف الخيال در مصر تحقيق و چاپ شده است .