تقويت و تأييد و پشتيبانى از تشيع بسيار كوشيده و در بذل و بخشش و حمايت از دانشمندان بسيار گشاده دست بودهاند . « 98 » با فاصلهء اندكى از غيبت صغرى در بغداد اولين عصر مرجعيت شيعى و حوزهء علميه ، بمفهومى نزديك به آنچه امروز هست ، پديد آمد ، و بنيان گذار آن شيخ بزرگوار محمد بن محمد بن نعمان مشهور به مفيد است . پدر شيخ از اهل واسط و در آنجا معلم بوده است ، و بعدها به عكبرا ، ده فرسخى بغداد منتقل شده و شيخ در آنجا به دنيا آمده است ( 11 ذى قعده سال 336 يا 338 ) . احتمال مىرود كه اولين مرحلههاى تعليمى شيخ در محضر پدرش بوده باشد . او و خانوادهاش در نوجوانى شيخ به بغداد كوچ كردهاند . در بغداد بگفتهء يكى از محققان معاصر ، نخستين درسهاى خويش را از يك استاد معتزلى موسوم به ابو عبد اللَّه بصرى و معروف به جعل گرفته است . « 99 » بعد از آن به درس يك متكلم بزرگ شيعى روى آورده كه بنام ابو الجيش مشهور مىباشد ، و شاگر ابو سهل نوبختى است . نجاشى معتقد است كه ابو الجيش اولين استاد مفيد مىباشد « 100 » طوسى در مورد اين دانشمند مىنويسد : « مظفر بن محمد خراسانى مكنّى به ابو الجيش يكى از متكلمان مىباشد . او كتابهائى در مورد امامت دارد ، و از علم حديث آگاه مىباشد . او يكى از شاگردان ابو سهل نوبختى بوده . . . و استاد ما ابو عبد اللَّه رحمه اللَّه در نزد او درس خوانده و از او اخذ حديث نموده است . » « 101 » استاد ديگر شيخ مفيد ابو الحسين على بن عبد اللَّه بن وصيف الناشىء الاصغر مىباشد كه در ميان سالهاى 271 تا 365 زندگى مىكرده است . او متكلمى مشهور و شاعرى بزرگ و از مشاهير مداحان اهل بيت اطهار عليهم السلام مىباشد ، و در كلام شاگرد ابو سهل نوبختى بوده و در امامت كتابى تأليف كرده است . « 102 » استادان ديگر شيخ مفيد عبارتند از :
ابو القاسم على بن محمد رفاء كه تاكنون براى ما ناشناخته مانده است . « 103 » ابو القاسم جعفر بن محمد بن قولويه قمى شاگرد بزرگ و نامآور كلينى و ابن عقده كه علّامه حلّى در مورد او مىگويد : « كل ما يوصف به الناس من جميل و ثقة و فقه فوقه » « 104 » ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه قمى محدّث عظيم القدر شيعه و صاحب كتاب من لا يحضره الفقيه از كتب اربعه ، محققان قريب پنجاه و پنج تن ديگر از اساتيد و مشايخ حديثى مفيد را به شماره كردهاند . « 105 » مفيد در علم حديث و تاريخ و فقه و اصول و كلام و مناظره سرآمد اهل عصر خويش بوده و يكى از فضائل فراوانى كه دوست و دشمن در مورد او قرار دارند قدرت مناظره و جدل و حاضر جوابى ايشان است .
هامش
( 98 ) عباس اقبال : خاندان نوبختى ، 97 ، چ اول 1311 .
( 99 ) در احوالات اين خاندان مراجعه كنيد به دائرة المعارف الاسلاميه 1 ، 251 - 249 ، ترجمهء عربى در مادهء ابن الفرات ، و نيز دانشنامهء ايران و اسلام 5 ، 579 - 757 .
( 100 ) مقدمهء تهذيب الاحكام ، 7 از سيد حسن موسوى خرسان .
( 101 ) الرجال ، 155 .
( 102 ) طوسى ، 331 .
( 103 ) خاندان نوبختى ، 105 و طوسى ، 233 و نجاشى ، 208 .
( 104 ) استادى على بن محمد رفاء نسبت به مفيد در كتاب معالم العلماء ابن شهر آشوب ، 101 چ عباس اقبال آمده است .
( 105 ) بنا به نقل نقد الايضاح محمد علم الهدى ، 78 در پاورقى فهرست شيخ چ 1 شبرنگر .