نشان دارند از نظر شماره بيشترين تعداد را مخصوص دانشمندان كوفى مىبينيم ، بصريان كمتر از 6 ، 1 كوفيان و دانشمندان اهل قم در حدود 4 ، 1 و بالاخره دانشمندان شيعى بغداد 12 ، 1 كوفيان مىباشند « 77 » در اين گونه مصادر با عبارت « اصله الكوفه و سكن بغداد » « 78 » و « كوفى نشأ ببغداد » « 79 » و « كوفى الاصل » « 80 » و « سكن بغداد » « 81 » و « كوفى صيرفى انتقل الى قم و سكنها » « 82 » و « انّه اول من نشر حديث الكوفيين بقم » « 83 » و « كوفى مات بقم » « 84 » و « الكوفي ساكن الرى » « 85 » و نظائر آن « 86 » بسيار برخورد مىكنيم . بنا بر اين بغداد و كرخ در تكون محيط علمى خويش ، در مرحلهء اول مديون كوفه و در مراحل بعد قم و رى بوده است ، چنان كه صدوق و ابن قولويه از قم و كلينى از رى و هشام بن الحكم و كندى و باحتمالى جابر بن حيان از كوفه به بغداد رفتهاند .
عامل بسيار مهم ديگرى كه مىتوانست براى جامعهء شيعى بغداد محيط آمادهاى براى رشد دانش و فرهنگ ايجاد كند ، حضور دراز مدت نواب چهارگانهء حضرت امام دوازدهم عليه السلام در اين شهر مىباشد . تولد آن حضرت در سال 255 يا 256 اتفاق افتاده و شروع غيبت صغرا از سال 260 ه . بوده و تا سال 329 يعنى 69 سال ادامه يافته است . در طول سالهاى غيبت صغرى بين امام غايب عليه السلام و شيعيان آن حضرت ، نايبان چهار گانهء مذكور واسطه و رابط بوده و سمت نيابت خاص امام را در جامعهء شيعى داشتهاند . اولين نفر ايشان در ابتدا بوسيلهء امام دهم تعيين شده و سپس بوسيلهء امام يازدهم در مقامش حتى براى بعد از آن حضرت تثبيت گشت « 87 » ، دومين تن از نواب چهارگانه در حيات امام يازدهم بعنوان نيابت حضرت امام غايب عليه السلام معرفى شده و امام عسكرى او را به اين مقام منصوب فرمود ، و بعد از وفات نايب اول نيز از جانب امام غايب عليه السلام مورد تأييد قرار گرفت .
نفر سوم و چهارم طبق دستور و فرمان حضرت مهدى عليه الصلاة و السلام بوسيلهء سلف خود بمقام نيابت منصوب گشتند . اين چهار تن خواستهها و سؤالات شيعيان را به امام عليه السلام مىرسانده و از ناحيهء مقدسهء ايشان جواب نامهها را گرفته و به شيعيان مىرساندند ، يا اين كه خود بدستور حضرت امام غايب عليه السلام ، جواب لازمه را به افراد مىدادهاند . « 88 » نواب چهارگانه به ترتيب زير به مقام منيع نيابت خاصه رسيدهاند :
1 - ابو عمرو عثمان بن سعيد عمرى .
2 - ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعيد عمرى فرزند نايب قبل .
3 - ابو القاسم حسين بن روح بن ابى بحر نوبختى .
4 - ابو الحسين على بن محمد سمرى . « 89 » مدت نيابت عثمان بن سعيد و محمد بن عثمان فرزندش از سال 260 ه . تا 304 يا
هامش
( 77 ) خاندان كندى در كوفه سكونت داشتهاند ، و به احتمال قوى وى در سال 185 ه در همين شهر تولد يافته است . او بعد از تحصيلات به بغداد رفته و به دربار مأمون پيوسته است . تشيع او احتمالى مىباشد . مراجعه كنيد به تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى دكتر صفا 1 ، 165 - 162 چ سوم و تاريخ فلسفه در اسلام مير محمد شريف ، 613 - 593 و نيز سه حكيم مسلمان دكتر سيد حسين نصر ، 19 - 13 و فلاسفة الشيعه عبد اللَّه نعمه ، 594 - 592 - چ بيروت .
( 78 ) در احوالات جابر نگاه كنيد به الدكتور زكى نجيب محمود : جابر بن حيان ، چ 1961 مصر و الفهرست ابن النديم 4 ، 423 - 420 ، چ تهران .
( 79 ) اين تطبيق و تخمين بر اساس فهرست شيخ طوسى كه داراى فهارس فنى مىباشد انجام شده است ، و نيز مراجعه كنيد به رجال النجاشى صفحات مختلف .
( 80 ) طوسى : الفهرست ، 20 .
( 81 ) نجاشى ، 156 .
( 82 ) نجاشى ، 186 .
( 83 ) همان كتاب ، 178 .
( 84 ) همان كتاب ، 178 .
( 85 ) طوسى همان ، 166 .
( 86 ) نجاشى ، 264 .
( 87 ) همان كتاب ، 289 .
( 88 ) در طوسى ، 455 و 166 و 47 و 212 و نجاشى ، 103 و 248 و 278 و 285 و 289 و 145 و 146 و 149 و 13 و 30 .
( 89 ) امام عسكرى عليه السلام در مورد ايشان فرمود : « هذا ابو عمرو الثقة الامين ثقة الماضى و ثقتى فى المحيا و الممات فما قاله لكم فعنّى يقوله و ما ادّى اليكم فعنّى يؤديه » طوسى : كتاب الغيبه ، 215 ، چ نجف 1385 مكتبة الصادق .