البته اثبات اين مدعى نيازمند يك بررسى گسترده و دقيق در جوانب مختلف علوم و تاريخ آن در عصر اسلامى مىباشد ، اما در اينجا به اقتضاى محدوديت موضوع بحث و ضيق وقت و امكانات يك مقاله ، ناگزير هستيم تنها به شناخت دانش و معرفت و محيط علمى بغداد و كرخ شيعى بپردازيم .
به خاطر دست يافتن به اين هدف و شناخت محيط علمى كرخ و بغداد ، لازمست كه سير دانشها و سنتهاى علمى را در جوامع شيعى قبل از بغداد بشناسيم بنا بر اين به بررسى بسيار مختصر آنها مىپردازيم .
اولين جامعهء علمى و نخستين گروه از دانشمندان شيعى در كوفه پديد آمده است .
اين پديده از آنجا نشأت گرفته كه اولين شهرى كه شيعيان بطور وسيع در آن سكونت گزيدند اين شهر بود . بزرگترين متكلمان شيعهء قرن دوم چون ابو جعفر محمد بن على بن نعمان بجلّى مشهور به مؤمن الطاق و ابو محمد هشام بن الحكم شيبانى و ابو الحكم هشام بن سالم جواليقى و ابو الحسن على بن ميثم تمّار در شهر كوفه پرورش يافتهاند « 69 » ، باز در همين قرن فقهاء و محدثين قدر اولى چون زراره بن اعين و ايوب بن نوح بن درّاج نخعى و حسن بن على الوشا و حسن بن محبوب سرّاد بجلى و ابراهيم بن هاشم « 70 » و احمد بن محمد بن ابى نصر بزنطى و احمد بن محمد بن خالد برقى و احمد بن محمد مشهور به بن عقده « 71 » از كوفه برخاسته يا در اين شهر زندگى مىكردهاند . ابان بن تغلب جريرى « 72 » زراره بن اعين و سليمان بن خالد و عبد اللَّه بن ابى يعفور در فن قرائت و تفسير در همين دوران در اين شهر شهره شدند .
در تاريخ و سيره و انساب ابان بن عثمان بجلّى و لوط بن يحيى مشهور به ابو مخنف و نصر بن مزاحم منقرى و ابراهيم بن محمد ثقفى « 73 » و هشام بن محمد بن سائب كلبى « 74 » مشهورترين علماى تاريخ و انساب عصر اول از كوفه برخاستند . ابو يوسف يعقوب بن اسحاق كندى فيلسوف بزرگ عرب كه اولين فيلسوف مسلمان نيز هست « 75 » و جابر بن حيان « 76 » بزرگترين و مشهورترين شيمىدان در تمام اعصار اسلامى نيز از اين شهر برخاسته يا در آن سكونت داشتهاند .
بدين ترتيب اولين مراحل رشد تشيع و علوم و فرهنگ و معارف شيعى در شهر كوفه بود ، و به احتمال قوى اولين شهرى كه تحت نفوذ تشيع برخاسته از كوفه قرار گرفت قم بوده است ، و دانشمندان و مجامع علمى كه بعدها در قم كثرت و گسترش يافتند بسيار وامدار كوفهاند .
شهرهائى كه بعد از اين مرحله تحت تأثير تشيع دوازده امامى واقع شدند اولا شهر رى و بعد از آن شهر بغداد بود . در ميان دانشمندانى كه در امهات كتب رجال قديم نام و
هامش
( 69 ) مراجعه كنيد به على اصغر فقيهى : آل بويه و اوضاع زمان ايشان ، 25 - 522 ، چ 1357 كه توصيفى نسبتا كافى از قصاصون آورده است .
( 70 ) تفصيل احوالات اينان را در « خاندان نوبختى » نوشتهء عباس اقبال آشتيانى ببينيد . صفحات 77 تا 81 چ 1311 شمسى .
( 71 ) اصله من الكوفه فانتقل الى قم و اصحابنا يقولون انه اول من نشر حديث الكوفيين بقم رجوع كنيد به الفهرست شيخ طوسى ، 19 چ دانشگاه مشهد .
( 72 ) احوالات اين بزرگان را در فهرست شيخ و رجال نجاشى و كشّى و قاموس الرجال و معجم رجال الحديث ببينيد .
( 73 ) الفهرست طوسى ، 7 - 5 و الفهرست نجاشى ، 7 تا 9 .
( 74 ) نجاشى ، 133 و 138 .
( 75 ) احوالات اين بزرگان به ترتيب در الفهرست طوسى صفحات ، 7 تا 9 و 260 تا 262 و 347 تا 348 و 16 تا 18 ، چ دانشگاه مشهد
( 76 ) و هو من اهل الكوفه قدم بغداد ( تاريخ بغداد 14 ، 45 ) و نيز در احوالات او مراجعه كنيد به ريحانة الادب 5 ، 76 - 74 .