كه اسناد و مدارك كمك مىكنند در جستجوى اطلاعاتى از مردم شهر بغداد باشيم .
بيشترين و بهترين اطلاعات ما از ساكنين بغداد در « البلدان » يعقوبى آمده است ، و در گذشته نيز اشاراتى گذرا بدان داشتيم . بر اساس نوشتهء يعقوبى منصور به فرزندان و بعضى از افراد خاندان عباسى ، و غلامان وفادار و سران لشكر و طرفداران خود در بغداد و اطراف آن سكنى و زمين بخشيد . نام بسيارى از اين گونه كسان در يعقوبى آمده است . از جملهء افراد خاندان عباسى با نام اسماعيل بن على و سرى بن عبد اللَّه و قثم بن عباس و عباس بن محمد و عبد الوهاب بن ابراهيم بر مىخوريم كه هر كدام داراى تيولهاى بزرگ و باغات و مزارع فراوان و پر در آمدى بودهاند . « 48 » از دستهء غلامان منصور و پسرش با نام ربيع و نازى و سوار و ابو السرى و نجيح و واضح و فس و وضاح و نصير الوصيف و سلمة الوصيف آشنا هستيم كه هر كدام تيولى داشته و با اطرافيان و وابستگان خود در آن سكنى گزيده يا باغ و بستان و دكانها در آن ايجاد كردهاند . « 49 » اينها بطور اغلب بيگانه و شايد بعضا ترك بودهاند .
بيشتر سران دولت و لشكر و اركان كشور منصور ايرانى هستند . برمكيان بطور خانوادگى از ابتداى عصر دولت عباسى به خدمت اين خاندان آمده و مقام وزارت و مناصب عاليهء دربار سفاح و منصور را بدست آوردهاند .
اين خاندان از بزرگان و نام آوران شهر بلخ بودند كه بدولت عباسى پيوسته و با تأسيس بغداد بويژه در قسمت شرقى قصرهاى عظيم و باغهاى سرسبز و خرم ساختند . علاوه بر اينها ايرانيانى از بلخ و صغد و فارياب و جرجان و بادغيس و فرغان و ديلم و كرمان در بغداد زندگى مىكرده و در دولت منصور صاحب مقامات كشورى و لشكرى بودهاند .
از اين گونه صاحبان مناصب و مقامات كه بگذريم باز در نوشتهء يعقوبى به اطلاعاتى در مورد ساكنين معمولى بغداد بر مىخوريم . او مىنويسد : در كنار نهر صراة از حومهء شهر و در جنوب و جنوب غربى شهر قديم بغداد ، بخشى وجود داشته است كه به قطيعة الصحابة مشهور بوده و در آن كسانى از قبايل قريش و انصار و ربيعه و يمن زندگى مىكردهاند . « 50 » همچنين هنگامى كه وى از مردمان حوالى دروازهء باب الشام سخن مىگويد چنين آورده است : در داخل بغداد محلهاى وسيعتر و بزرگتر و از نظر زيادتى گذرها و بازارها مانند اين محله وجود ندارد . ساكنين اين محله از اهل بلخ و مرو و ختل و بخارى و اسبيشاب و اشتاخنج و كابل و خوارزم مىباشند كه همه از شهرهاى ايران قديم و خراسان آن روز هستند . « 51 » همو مىنويسد : در جانب جنوبى بغداد ، هنگامى كه از دروازهء كوفه يا باب الكرخ
هامش
( 48 ) البلدان ، 11 و 12 و 14 و 17 و 18 .
( 49 ) البلدان ، 13 و 14 و 15 و 16 و 17 .
( 50 ) البلدان ، 12 .
( 51 ) البلدان ، 16 .