كنند ، و ديگر نيازى براى ورود به شهر نداشته باشند . مهندسى كه بناى بازار را به عهده داشت يعنى وضاح بن شبا ، در شرق نهر صراة يك مسجد و قصر نيز بنا كرد كه بنام او مشهور گرديد . « 32 » انتقال بازارهاى بغداد به كرخ در اين مرحله به پايان نرسيد بلكه در عصر مهدى جانشين منصور نيز بخشهائى از بازارهاى داخلى بغداد به كرخ تغيير مكان داده شد . « 33 » البته بايد يادآور شويم كه در اين نقل و انتقالات تنها تجارتخانهها و مغازهها به كرخ نرفتند بلكه محل سكونت تجار و كسبه نيز به كرخ منتقل گرديد ، و بدين ترتيب كرخ علاوه بر اين كه مركز بازرگانى و داد و ستدهاى كوچك و بزرگ بود ، بعنوان محل سكونت نيز مورد استفاده قرار گرفت .
اولين توصيف نسبتا مفصل از اين محلهء شهر بغداد ، در نوشتهء يعقوبى آمده است . اين رحّاله و جغرافيا نويس و مورخ مشهور در حدود سال 279 ه . مىنويسد : « بازار بزرگ كرخ از قصر وضّاح تا سه شنبه بازار به طول دو فرسخ و از قطعهء زمين ربيع تا دجله به پهناى يك فرسخ ادامه دارد ، و براى هر دستهاى از بازرگانان و هر نوعى از تجارت ، بازارهائى معين و در بازارها رستهها و دكانها و ميدانها است ، چنان كه هيچ دستهاى بديگر و هيچ كسى به كسب ديگر آميخته نمىگردد ، و هيچ صنفى از كالا با صنفى ديگر فروخته نمىشود ، و هيچ صنفى از صنعتگران نيز با صنفى غير خود آميخته نمىگردند ، و هر بازارى جداست ، و هر گروهى از كسبه تنها به كار خود مشغولند ، و هر دستهاى از صنعتگران از غير صنف خود جدا و بر كنارند ، و بين اين محلهها كه گفتيم ، و قطعه زمينهائى كه ( عنوان تيول داشت و ) وصف آن را آورديم خانههاى مردم است از عرب و سپاهيان و دهقانان و بازرگانان و جز اينان از مردم متفرقه كه گذرها و كوچهها به آنان نسبت داده مىشود . » « 34 » بر اساس تصريح يعقوبى ، در عصرى كه او كتاب خود را نوشته است يعنى در حدود صد و سى سال بعد از اتمام ساختمان بغداد ، محله و بازار كرخ بزرگترين بخشها و با شكوهترين محلات بغداد مىباشد « 35 » ، و بر اساس همين سند ، محلهء مزبور از غرب به قصر وضاح در نزديك بغداد قديم و شرق نهر صراة و از شرق به مقابل سه شنبه بازار - كه محل تشكيل يك بازار مكارهء ماهانه در يك روز سه شنبه بوده - رسيده است . البته اين درازى محله و در حدود دو فرسخ مىباشد . عرض اين بخش نيز از يك طرف به زمينهاى ربيع غلام آزاد كردهء منصور و از طرف ديگر به رود دجله محدود بوده است .
بدين ترتيب ديگر كرخ يك بازار نيست ، بلكه حتى يك محله نيز بشمار نمىآيد كه به صورت يك شهر در آمده است ، با طولى در حدود دو فرسخ و عرضى در حدود يك فرسخ ،
هامش
( 32 ) تاريخ بغداد 1 ، 81 - 80 .
( 33 ) همان كتاب 1 ، 81 .
( 34 ) يعقوبى : البلدان ، 11 ترجمهء دكتر آيتى ، و مراجعه كنيد به متن عربى آن ص 14 چ نجف .
( 35 ) البلدان ، 14 ، چ نجف .