اقتصاد كرخ
نهرهاى نامبرده علاوه بر اين كه در كار شرب اهالى بغداد و حومهء آن مورد استفاده بود به ايجاد و توسعهء باغها و بستانهاى فراوان اطراف شهر كمك مىكرد . خرمى اين نواحى تا بدانجا بود كه ابن حوقل در قرن چهارم باغات و بستانها و مزارع اين سوى بغداد را تا شهر كوفه در سى فرسخى آن ، چنان فراوان و در كنار هم ديده كه در تمام طول راه هيچگاه قطع نمىشدهاند . « 42 » بر اثر اين آبهاى جارى و هواى مناسب در بغداد ، درختان خرما از بصره و كوفه و ديگر نقاط ميوهء بهتر و بيشترى مىداد . انار و انگور آن در جاهاى ديگر نظير نداشت .
پنبه و غله و حبوبات در آن به خوبى به عمل مىآمد « چنان كه در بيشتر اوقات يك من تخم بيست من ريع « 43 » » مىداد .
يكى ديگر از استفادههاى مهمى كه از اين نهرها مىشد حمل و نقل كالاهاى تجارتى بود . يعقوبى مىنويسد : براى بازارهاى كرخ از راه نهر عيسى كشتيهاى بزرگ از رقّد مىآيد كه در ميان آنها انواع كالا و محصولات غذائى حمل مىگردد . اين كشتيها در نهرهاى فرعى تا داخل محلهء كرخ پيش مىروند ، و در كنار بازارهاى آن پهلو گرفته و به تخليهء كالا يا بارگيرى مجدد مىپردازند . « 44 » بروشنى معلوم است كه اين مسئله تا چه اندازه مىتوانست در رونق اقتصادى و پيشرفت تجارت و صادرات و واردات بازار عظيم كرخ مؤثر باشد . حتى گاهى وسعت ارتباطات اقتصادى تا بدانجا بود كه اضافه بر صادرات و واردات از شهرها و ممالك اسلامى ، از چين و از اروپا نيز كالاى تجارتى به بغداد و كرخ وارد مىشده است . « 45 » ورود كالاهاى كمياب نقاط مختلف عالم به اين بازار يكى از عوامل شهرت آن بود ، « 46 » و از اين بالاتر اين كه بگفتهء محققان بغداد يكى از دو تعيين كنندهء قيمت اجناس در اقتصادى جهانى محسوب مىشد . « 47 » كه البته با توجه به نقش اساسى كرخ در اقتصاد بغداد ، مىتوان بجاى آن كرخ را قرار داد . بدين ترتيب بغداد و كرخ تا حد زيادى نبض اقتصاد عالم اسلام بلكه جهان آن روز را در دست داشتهاند . البته اگر توجه كنيم كه بغداد در سالهاى زيادى از عمر خويش ، عنوان پايتخت يكى از بزرگترين امپراطورىهاى همهء روزگاران را داشته است پذيرفتن اين مطلب سادهتر خواهد بود .
ساكنان كرخ
از ساكنين اوليهء كرخ اطلاعى چندانى در دست نيست ، اما ناگزير در ابتدا غير از تجار و كسبهء بغداد كسان ديگرى در اين محل سكنى نگزيدهاند . بنا بر اين لازم است تا آنجا
هامش
( 42 ) ابن حوقل : صورة الارض ، 66 بنقل از تاريخ التمدن الاسلامى 2 ، 188 .
( 43 ) حمد اللَّه مستوفى : نزهة القلوب ، 35 ، چ دبير سياقى .
( 44 ) البلدان ، 18 ، چ نجف و ترجمهء دكتر آيتى ، 22 .
( 45 ) ابن فقيه : مختصر كتاب البلدان ، 270 ، چ لندن .
( 46 ) لسترنج : سرزمينهاى خلافت شرقى ، 88 .
( 47 ) آدام متز : الحضارة اسلامية 2 ، 272 ، ترجمهء دكتر ابو ريده ، چ دوم و نيز نگاه كنيد به بدرى محمد فهد : العامة ببغداد فى القرن الخامس الهجرى ، 68 - 67 .