اگر چه نمىتوان آن را به صورت يك مربع مستطيل دقيق تصوير كرد . بنا بر قول يعقوبى اين محل اضافه بر بازارهاى مفصل و فراوان خود ، محل سكونت گروه كثيرى از كسبه و تجار و صنعتگران و سپاهيان و دهقانان و ديگر صاحبان حرفهها و طبقات مىباشد .
كرخ همچنان به رشد و آبادانى خويش ادامه مىدهد تا آنجا كه نويسندگان معتبر قرن چهارم آن را آبادترين بخشهاى بغداد دانستهاند ، « 36 » و حتى اعتبار آن در اين عصر به حدى رسيده است كه اصولا قسمت غربى بغداد بنام كرخ ناميده مىشود . « 37 » در سال 411 ه . مردم كرخ بگرد محلهء خويش ديوار ساختند تا آنها را از حملات دشمنان و متعصبان ساير فرق محفوظ بدارد . « 38 » اين ديوار ساليان دراز باقى ماند چنانچه ابن جبير رحله نويس اواخر قرن ششم ( در حدود 580 ) - كه كرخ را از نظر عظمت به مثابهء يك شهر مىداند آن را شهرى با ديوار معرفى مىكند . « 39 » بعدها تمام محلات ناحيهء غربى بغداد خراب و نابود شدهاند اما كرخ همچنان به وسعت خود مىافزوده است . تا آنجا كه از طرف شمال به نزديك كاظميه و از جانب جنوب به مقبرهء معروف كرخى و از شرق به مصب نهر صراة در دجله رسيده است . « 40 » امروز اصلا جانب غربى بغداد بنام كرخ ناميده مىشود .
آبيارى بغداد و كرخ
يكى از بزرگترين نهرهائى كه فرات به دجله متصل مىكند يك نهر بزرگ قديمى بنام رفيل است كه بعدها به اسم نهر عيسى خوانده شده است . از اين نهر عظيم در كنار شهرك محوّل در يك فرسخى بغداد نهرى جدا مىشود كه خود بعدها به سه شاخه شده و به نامهاى خندق طاهر ، و صراة صغرى و صراة عظمى ناميده گشتهاند . نهر خندق طاهر به سوى شمال رفته و نواحى غربى بغداد منصور را مشروب مىسازد . اما صراة بزرگ و كوچك هر دو بسوى محلهء كرخ مىروند ، و اين محله از آب آنها مشروب مىگردد ، كرخايا يا كرخيان نهر ديگرى است كه در نزديكى دهكدهء براثا از نهر عيسى جدا شده و بسوى بغداد و كرخ مىرود . از نهر كرخايا نهرهاى كوچكترى جدا مىگردد كه در جوانب مختلف محله و بازار كرخ تقسيم مىشود . اين نهرها وقتى به قسمتهاى مسكونى مىرسند به زير زمين برده شده و به صورت قنات در مىآيند كه ديوارها و كف و سقف محكمى از آجر و ساروج بر آن تعبيه شده است . اين نهرها بشكلى حفر شدهاند كه در تمام فصول سال آب در كوچههاى بزرگ و محلات مسكونى جريان مىيابد ، و بى آبى به هيچ وجه بوجود نمىآيد . « 41 »
هامش
( 36 ) مقدسى : احسن التقاسيم ، 130 و اصطخرى : المسالك و الممالك ، 84 .
( 37 ) اصطخرى : همان كتاب ، 84 .
( 38 ) ابن اثير 8 ، 53 ، چ دار الكتاب العربى - ذهبى : دول الاسلام ، 259 ، تحقيق فهيم محمود شلتوت و محمد مصطفى ابراهيم .
( 39 ) رحلهء ابن جبير ، تحقيق دكتر حسين نصار ص 212 ، چ مصر 1374 .
( 40 ) دكتر مصطفى جواد و دكتر سوسه : تخطيط بغداد ، 27 .
( 41 ) با استفاده از ماده كرخ در دائرة المعارف اسلام ، متن انگليسى 4 ، 653 - 652 و مادهء نهر عيسى و مادهء صراة و مادهء كرخايا از معجم البلدان به ترتيب 5 ، 322 و 3 ، 399 و 4 ، 477 - 446 و البلدان ، 18 و دكتر مصطفى جواد و ديگران : بغداد ، 23 و 26 و 27 .