هيچ كس به بازارها ممنوع نيست . بدين شكل دشمن به شهر وارد مىشود . او خود را به صورت بازرگانان در مىآورد ، و به همه جا مىرود ، و هر كار كه بخواهد مىكند . از طرف ديگر تجار واقعى نيز به سرزمينهاى مختلف مىروند ، و اخبار داخل كشور و پايتخت تو را به همه جا منتقل مىسازند . « 29 » اين داستان اگر به اين شكل كه نقل شده راست باشد نشان مىدهد كه سرلشكر رومى كه رياست هيئت نمايندگى كشورش را به عهده داشته از شكل و خصوصيات ساختمانى شهر دريافته بود كه نظر اصلى بانى آن ، بر اينست كه شهر به صورت يك دژ مستحكم و مقاوم نظامى در آيد ، لذا به تنها اشكال و نقطهء ضعفى كه از اين جهت در شهر جديد التأسيس وجود داشت ، اشاره و از خطرى كه از آن ناحيه مىتوانست او را تهديد كند آگاه ساخت ، و اين كه منصور بلا فاصله نظر سرلشكر رومى را پذيرفت ، علاوه بر اين كه مؤيد استنباط ماست نشان مىدهد كه تا چه اندازه اين مسئله در ذهن و فكر خليفهء عباسى اهميت داشته است .
بدينسان منصور ، از اين كه بازارهاى بغداد را در ميان شهر ساخته و امنيت حكومت او دستخوش مخاطره شده پشيمان گشت ، و بدنبال آن دستور داد كه بازارها به بيرون حصار شهر منتقل شوند . اين كار در سال 157 بر اساس طرح وضّاح مهندس انجام شد ، و ربيع مولاى منصور بر آن نظارت داشت . « 30 » منصور براى اين كه انتقال بازرگانان به ناحيهء كرخ سهلتر و زودتر انجام گيرد فرمان داد كه هر كس مركز تجارتى خود را به ناحيهء كرخ منتقل سازد مشمول كمك مالى دولت قرار گيرد . « 31 » علاوه بر اين به گسترش خيابانهاى اصلى شهر دست زد ، و اين كار ناگزير پارهاى از تجارتخانهها و مغازهها را تخريب مىكرد ، و عاملى بود كه در مسئلهء تغيير مكان تأثير داشت . مجموعهء اين عوامل باعث شد كه در اندك مدتى ، اكثر مراكز بازرگانى به بيرون دروازه كوفه در جنوب غربى بغداد منتقل گردد ، و بدين ترتيب بود كه محلهء بزرگ كرخ پديد آمد : محلهاى كه موضوع بحث ماست ، و در تاريخ بغداد نقشى بسزا داشته است .
ساختمان اوليهء بازار كرخ كه بدست دولت ساخته شد ، در ميان دو نهر عيسى و نهر صراة واقع شده بود كه درست در جنوب شهر بغداد آن روز قرار داشت . اين بخش مىتوانست از هر دو دروازهء باب الكوفه و باب البصره با شهر ارتباط بر قرار كند . در فرمان منصور و نقشهاى كه براى ساختمان بازار كرخ كشيد ، آمده بود كه هر دستهاى از تجار و پيشهوران در مكانى خاص جاى گيرند ، و بويژه دستور داده بود كه بازار قصابان در انتهاى تمام بازارها قرار داشته باشد . مسجد جامعى خاص نيز براى كرخ بنا شد تا بازاريان و تجار در آن نماز
هامش
( 29 ) تاريخ بغداد 1 ، 80 و طبرى 7 ، 653 و معجم البلدان 4 ، 448 و مناقب بغداد ، 13 .
( 30 ) تاريخ بغداد 1 ، 79 .
( 31 ) دائرة المعارف اسلامى ، انگليسى 4 ، 653 ، چ اول و نيز نگاه كنيد به معجم البلدان ، مادهء كرخ 4 ، 448 . در استناد به دائرة المعارف اسلام از ترجمهء دوست فاضل آقاى مهدى جانميرى استفاده شد .