بعد از اين ميدان ، قصرهاى فرزندان خليفه و خانههاى غلامان خاص و خدمتگزاران مورد اعتماد وى ساخته شده بود . بر اساس اين طرح كسان و معتمدان خليفه حلقهاى محافظ بر گرد قصر او بوجود آورده بودند كه مىتوانست در موقع بروز خطر احتمالى تا اندازهاى از حوادث جلوگيرى كند . پس از اين مرحله ادارات دولتى قرار گرفته بودند كه چون حلقهء محافظ دوم براى قصر خليفه به حساب مىآمدند . بعد از ادارات دولتى ، خانههاى سران لشكرى و كشورى دولت عباسى ساخته شده بود . منصور به اين گونه افراد زمينهائى در شهر و بيرون آن داده بود تا در آن براى خود و وابستگان و اطرافيان خويش خانه بنا كنند . « 23 »
بازار بغداد
چنان كه اشاره شد شهر دو خيابان اصلى داشت كه چهار دروازهء شهر را بهم متصل مىساخت ، و هر كدام كه قطرى از اين شهر دايرهوار بودند ، در حدود 2600 متر طول داشت .
عرض اين خيابانها در سال 157 تا چهل ذراع وسعت يافت . در اطراف اين دو خيابان اصلى كوچههاى وسيع و مسقفى به شكل بازارهاى كنونى بوجود آمده بود كه صد متر طول و در حدود هشت متر عرض داشتند . اين كوچههاى مسقف « طاق » نام داشتند . « 24 » اين طاقها به كوچههائى با وسعت كمتر منتهى مىگشت كه در زبان عربى بدان « درب » مىگفتند . كوچههاى كوچك با نام « سكه » از اين دربها باز شده و به خانهها راه مىيافت . كوچههاى شهر بشكلى ساخته شده بود كه به سوى ارك و ميدان مركزى شهر راه نداشت ، و در هر سوى آنها دروازهاى تعبيه شده بود كه به هنگام لزوم مىتوانست بسته شده و از خانههاى داخلى حفاظت كند . طاقهاى مختلف به نام فرماندهء لشكر يا مرد بزرگى كه در آن ناحيه سكنى داشت ، و يا اهل قبيله يا شهرى كه بدان هجرت كرده بودند موسوم مىشد .
طبق دستور منصور در هر محله بازارهائى براى داد و ستد انواع كالاهاى داخلى و خارجى بوجود آمده بود . بازارها و مراكز پليس هر محل در طاقات آن قرار گرفته بودند . هر يك از دروازههاى چهارگانهء شهر بوسيلهء هزار تن سپاهى مسلح كه در زير نظر يك فرمانده انجام وظيفه مىكردند ، محافظت مىشد « 25 » بدين ترتيب شهر بغداد بيشتر از آنكه يك شهر باشد ، يك دژ مستحكم نظامى بود ، بلكه به گفتهء اهل نظر نيرومندترين و تسخيرناپذيرترين قطعه - شهرهاى مشرق زمين بشمار مىرفت . « 26 » منصور با ساختن اين همه استحكامات و در نظر گرفتن اين همه طرحهاى حفاظتى مىخواست شهرى بوجود بياورد كه بتواند او را كه در آن عصر از همه طرف گرفتار طغيان و آشوب و خطر بود در پناه خويش محفوظ بدارد . حتى
هامش
( 23 ) بلاذرى : فتوح البلدان ، 363 - 361 ، تحقيق صلاح الدين المنجد و البلدان ، 12 - 10 .
( 24 ) معجم البلدان 4 ، 5 طاق به طاقات جمع بسته مىشد ، و درب به دروب و سكّه به سكك .
( 25 ) تاريخ بغداد 1 ، 77 ، چ افست بيروت .
( 26 ) دكتر مصطفى جواد و دكتر احمد سوسه : تخطيط بغداد ، ص 21 از كتاب بغداد جمعآورى گروهى از دانشمندان عرب ، چ 1961 بغداد .