باروى بيرونى شهر مىرسيد . اين ديوار از نظر بلندى نصف ديوار بعدى بود . بعد از عبور از آن با گذشتن از دالانى مسقف به طول صد ذراع به دروازهء ديوار دوم مىرسيد . در فاصلهء دو ديوار يك زمين خالى از ساختمان بنام فصيل قرار داشت كه مىتوانست محل نقل و انتقالات نظامى و حركات جنگى و دفاعى باشد . ديوار اصلى شهر ديوار دوم بود كه به بلندى و قطر آن اشاره كرديم . شخص بعد از عبور از دروازههاى اين ديوار به خيابان اصلى شهر وارد مىشد كه تا ارگ مركزى كه قصر سلطنتى و مسجد جامع در آن بود ادامه مىيافت ، و به همين ترتيب شخص با دور زدن ارگ مىتوانست از دروازهء روبرو خارج شود . در واقع دروازههاى شهر روبروى هم قرار گرفته و با خيابانهاى وسيع و مستقيمى بهم متصل بودند . اين خيابانها بر هم عمود بوده و شهر را به چهار قسمت تقسيم مىكردند .
چهار دروازهء شهر عبارت بودند از :
1 - دروازهء بصره كه در جنوب شرقى قرار داشت .
2 - دروازهء كوفه كه در جنوب غربى قرار گرفته و كاروانهاى حجاج از آن سوى ، به مكه مىرفتند .
3 - دروازهء شام كه در شمال غربى باروى شهر جاى گرفته بود .
4 - دروازهء خراسان كه آن را باب الدوله مىناميدند كه در شمال شرقى شهر واقع شده و به دجله منتهى مىگشت . « 20 » در درون باروى شهر منصور براى خود و كسانش قصرها و خانهها ساخته بود . قصر مجلل او كه باب الذهب يا قبة الخضراء نام داشت ، درست در وسط شهر قرار گرفته بود . اين قصر به صورت مربع ساخته شده و هر ضلع آن چهار صد ذراع يا دويست متر طول داشت .
ديوارهاى قصر مرمرين و در آن زرين بود ، و به همين مناسبت هم بود كه به قصر باب الذهب شهرت داشت . قبهاى سبز رنگ بر فراز ايوانى بلند پيشروى قصر را زينت مىداد ، « 21 » و يادآور قبهء سبز رنگ قصر معاويه در شام بود . قصر منصور و ايوان با شكوه آن ، روى به دروازهء باب الكوفه داشت ، و مسجد جامع كه درست در پشت قصر ساخته شده بود روى به دروازهء خراسان و شرق داشت . اين مسجد نيز به شكل مربع بود و هر ضلع آن دويست ذراع يا حدود صد متر درازا داشت . مسجد جامع و قصر منصور چنان كه اشارت رفت در ميدان وسيعى قرار گرفته بود كه در وسط شهر ايجاد گشته و شكل دايره داشت . در اين ميدان جز قصر باب الذهب با ساختمان عظيم و ديوارهاى بلند آن و مسجد جامع و مكانهائى براى شرطه و محافظان مخصوص ، ساختمان ديگرى وجود نداشت . « 22 » اين ميدان مدور از همه طرف بيك ديوار محصور گشته بود .
هامش
( 20 ) لسترانج : سرزمينهاى خلافت شرقى ، 33 - 32 و تاريخ يعقوبى ، ترجمه دكتر آيتى 2 ، 365 - دكتر مصطفى جواد و ديگران : بغداد ، 19 و الاعلاق النفيسه ، 108 .
( 21 ) طاهر مظفر العميد : بغداد مدينة المنصور المدورة ، 19 ، چ بغداد و دكتر مصطفى جواد و ديگران :
بغداد ، 22 و 25 و نگاه كنيد به معجم البلدان 1 ، 460 - 459 و تاريخ بغداد 1 ، 73 .
( 22 ) البلدان ، 9 .