در زبان عربى ، گفته مىشود : « نبذت حاجتى خلف ظهرك اذا لم يلتفت اليها . » در صورتى كه سيد شريف رضى ، در بحث از آيهء مزبور ، نوشته است « 55 » :
اين استعاره است و مقصود ، بيان حال مردم غافل از خداست ، اينان نخواستند از كتاب خدا ، بهره ببرند ، از ياد او غافل شدند و به غير او ، رو آوردند گوئيا آن را پس پشت انداختند همچون كسى كه به چيزى نيازى ندارد و آن را ، پشت سر مىافكند .
در واقع ، بايد گفت كه ابو عبيده ، اهل لغت است و از لغت دانان زبان عرب . « 56 » در صورتى كه سيد شريف رضى ، اديب است و شاعر و داراى ذوق .
و نيز ابو عبيده ، در بحث از آيهء :
« فالِقُ الْإِصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً »
آيهء 96 ، انعام . بحث نحوى كلمات را طرح كرده و علت منصوب بودن دو كلمهء « شمس » و « قمر » را باز گفته است « 57 » .
در صورتى كه سيد شريف رضى نوشته است « 58 » : اين آيه ، استعاره است و معناى « فالق الاصباح » يعنى شكافنده صبح و سپيده است از تاريكى شب . و « فالق الاصباح » ابلغ از « شاق الاصباح » مىباشد ، زيرا نيروى انفلاق بيشتر است از انشقاق ، عربها در مورد ناخن « انشق الظفر » گويند و در مورد سنگ « انفلق الحجر . » سيد شريف رضى ، افزوده است كه
« وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً »
خود استعارهء لطيف ديگرى است ، زيرا قرآن ، شب را همچون محبوب ، مطلوب قرار داده كه دلها را رام و جانها را آرامش مىبخشد و حال آنكه ابو عبيده ، از ديدگاه يك عالم نحوى ، موضوع را بررسى كرده و علت نصب دو كلمه « شمس » و « قمر » را باز گفته ولى سيد شريف رضى كه خود اديب است و شاعر و آگاه به فنون بلاغى و رموز قرآنى ، زيباييهاى كلام خدا را بيان كرده و افزوده است كه گفتار قرآن يعنى : « فالق الاصباح » ابلغ است از شاق الاصباح زيرا انفلاق ، شديدتر است از انشقاق .
توضيحات سيد شريف رضى ، در باب لطائف كلام خدا ، بسيار خوشايند است و نغز .
هامش
( 55 ) ر ك : تلخيص البيان ص 126 .
( 56 ) ابو عبيده در صفحه 201 كتاب « مجاز القرآن » آيه را از حافظهء خود و بدون مراجعه به قرآن چنين نقل كرده است : « و جاعل الليل سكنا و الشمس و القمر » آقاى دكتر محمد فؤآد سزگين مصحح محترم كتاب نيز ، به همان طريق ثبت كرده و هيچ گونه ، توضيحى نداده است .
( 57 ) ر ك : مجاز القرآن ص 201 .
( 58 ) ر ك : تلخيص البيان ص 138 .