علوم بلاغت نوشتهاند « 33 » كه كتاب « مجاز القرآن » نخستين كتابى است كه در بارهء علوم بلاغى نوشته شده ، سخنى است نادرست ، زيرا كتاب مزبور ، تفسير گونهايست از كلمات قرآنى ، به سياق علماى لغت و روش آنان .
ابو عبيده ، خود نيز ، به صراحت گفته است « 34 » : پيشينيان و آنان كه روزگار پيامبر اكرم « ص » را درك كردند و معانى كلمات قرآنى را از آن بزرگوار ، شنيدند ، نيازى به پرسش از معانى كلمات قرآنى نداشتند و بىنياز بودند .
اين سخن ابو عبيده ، در مقدمهء كتاب ، به ما مىفهماند كه مجاز در نظر او يعنى : تفسير كلمه ، بدون توجه به معناى اصطلاحى علماى بيان و امثله و شواهدى هم كه ابو عبيده آورده ، ما را رهبرى مىكند به اين كه مجاز ، در نظر ابو عبيده يعنى تفسير و معناى كلمه .
مثلا در ذيل آيهء :
« فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ » *
آيهء 15 ، بقره نوشته است « 35 » : اى بغيهم و كفرهم ، و سپس توضيح داده كه كلمهء « يعمهون » از مادهء « عمه » مىباشد ، در زبان عربى مىگويند : « رجل عمه و عامه : اى جائر عن الحق » .
يا مثلا در بحث از آيهء
« وَ أُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ »
« 38 » آيهء 93 ، بقره .
ابو عبيده گفته است « 36 » : مجازه ، مجاز المختصر : « اشربوا فى قلوبهم حب العجل » .
در صورتى كه سيد شريف رضى ، در بحث از آيهء مزبور ، نوشته است « 37 » :
« هذه استعارة و المراد بها صفة قلوبهم بالمبالغة فى حب العجل . . . » يعنى عبارت مزبور ، استعاره است و منظور بيان توصيف دلهاى بنى اسرائيل است كه در نتيجهء افراط و مبالغه در دوستى گوساله ، چنان شدند كه گويى دلهاى ايشان از محبت گوساله اشراب و آبيارى شده است .
و نيز ابو عبيده ، در بحث از آيهء :
« لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا »
« 39 »
هامش
( 33 ) رك : الشيخ احمد الاسكندرانى + الشيخ مصطفى عنانى ، الوسيط فى الادب العربى و تاريخه ، دار المعارف ، مصر 1398 ه 1978 م ص 229 .
( 34 ) ر ك : مجاز القرآن ص 8 مقدمه .
( 35 ) ر ك : ماخذ سابق ص 32 .
( 38 ) يعنى : دل به گوساله باختند .
( 36 ) ر ك : ماخذ سابق ص 47 .
( 37 ) ر ك : الشريف الرضى ، تلخيص البيان فى مجازات القرآن ، تحقيق و مقدمه از : محمد عبد الغنى حسن ، الطبعة الاولى 1374 ه - 21955 ، افست منشورات مكتبة بصيرتى - قم ص 17 .
( 39 ) يعنى : شيطان گفت : اگر تا روز قيامت مهلتم دهى ، فرزندان آدم را ، جز اندكى مهار كنم .