كه « ذهب » و « فضه » دو چيز است و مىبايست ضمير مربوط بدان دو ، مثنى آورده شود « و لا ينفقونهما » گفته شود .
ابو عبيده ، لفظ مفردى كه به جاى جمع به كار رود و يا كلمهء مثنائى كه به جاى جمع استعمال شود و يا كلمهء جمعى كه جاى مثنى را بگيرد ، همه را از مقولهء مجاز ، دانسته است . « 23 » همچون آيهء :
« وَ نُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا
آيهء 5 ، حج .
كه « طفلا » به جاى « اطفالا » به كار رفته است .
و يا آيهء :
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ
« 24 » آيهء 10 ، حجرات .
كه به گفتهء ابو عبيده ، استعمال مثنى « اخويكم » به جاى جمع ، مجاز است .
و يا آيهء
وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما
آيهء 9 ، حجرات كه بر طبق قاعده و قياس بايد به جاى « اقتتلوا » صيغهء مثنى « اقتتلا » باشد و جمع آوردن كلمه ، به صورت « اقتتلوا » به اعتقاد ابو عبيده يك نوع مجاز است . « 25 » بحث در بارهء انواع مجاز ، بر طبق نظر ابو عبيده بسيار مفصل است و به دراز خواهد كشيد ولى بطور كلى بايد گفت كه ابو عبيده در بسيارى از موارد ، مجاز را به معناى : تفسير - مفهوم - به كار برده است مثلا در تفسير آيهء :
ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
46 ، انعام .
ابو عبيده ، نوشته است « 26 » : مجازه : « ما ضيّعنا و در بحث از عبارت
وَ هُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ
« 27 » دنبالهء آيهء 31 سورهء انعام
هامش
( 23 ) ر ك : مجاز القرآن مقدمه .
( 24 ) به اعتقاد زمخشرى ، بازگو كردن دو تن و نه بيش از دو ، از اين جهت است كه :
« اقل من يقع بينهم الشقاق اثنان ، فاذا لزمت المصالحة بين الاقل كانت بين الاكثر الزم . . . » و قيل : المراد بالاخوين : الاوس و الخزرج . ر ك : كشاف 4 ، 12 .
( 25 ) زمخشرى ، عقيده دارد كه كلمهء « اقتتلوا » در اين آيه ، بر معنى حمل شده و نه بر لفظ ، زيرا طائفتان در معناى « قوم » و « ناس » مىباشند . رك : كشاف 4 ، 11 .
( 26 ) ر ك : مجاز القرآن ص 191 .
( 27 ) ر ك : ماخذ سابق ص 190 .