مجازه كذا - تفسيره كذا - معناه كذا - تقديره كذا - تأويله كذا ، فراوان ديده مىشود .
ابو عبيده ، در كتاب « مجاز القرآن » كلمات و آياتى را كه توجيه و تعبير آنها ، ضرورت دارد به ترتيب سور قرآنى ، مورد بحث قرار داده و پس از توضيح در بارهء هر آيه ، سخن خود را به اشعار شعراى عرب ، مستدل ساخته و گاه كوشيده است كه آيهاى را به آيهء ديگر ، شرح كند و در صورت امكان ، براى تأييد معناى مورد نظر ، حديثى نيز ذكر كرده است .
براى روشن شدن مطلب و درك واقعى مفهوم « مجاز » در نظر ابو عبيده به ذكر چند مثال ، اكتفا مىشود .
ابو عبيده گفته است « 7 » : « مجاز بسم اللَّه ، كانك قلت : بسم اللَّه قبل كل شيء و اول كل شيء . » به شعر شاعرى ، چون عبد اللَّه بن رواحه كه گفته است :
بسم الاله و به بدينا « 11 » * و لو عبدنا غيره شقينا
نيز استدلال كرده است .
و نيز گفته است « 8 » : « الرحمن » مجازه ذو الرحمة و « الرحيم » مجازه الراحم .
ابو عبيده در آيهء
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
آيهء 3 سورهء حمد ، گفته است « 9 » :
به قرينهء
إِيَّاكَ نَعْبُدُ
كه مخاطب است ، حرف نداء در « مالك » حذف شده و در اصل ، « يا مالك يوم الدين » بوده است .
ابو عبيده ، مجاز آيهء
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ
آيهء 7 ، سورهء حمد را زائده بودن كلمه « لا » دانسته و براى اثبات سخن خود ، شعر عجّاج را كه گفته است :
« فى بئر لا حور سرى و ما شعر »
« 12 » دليل آورده است .
ابو عبيده ، مصدرى را كه به معناى صفت به كار رود ، يك نوع « مجاز » دانسته است . « 10 » همچون آيهء :
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى
آيهء 89 ، بقره
هامش
( 7 ) ر ك : ماخذ سابق ص 20 .
( 11 ) يقال : بدأت و بديت ، و بعضهم يقول : بدينا لغة .
( 8 ) ر ك : ماخذ سابق ص 21 .
( 9 ) ر ك : ماخذ پيشين ص 22 .
( 12 ) اى : فى بئر حور سرى و ما شعر . حور : اى هلكة .
( 10 ) ر ك : ماخذ سابق ص 12 مقدمه .