و نگر تا ترا اين معنى غريب و مستبدع « 109 » نيايذ و اين قول بعيد و مستكره ننمايذ و اين انديشه شنيع « 110 » و مستقبح « 111 » نشمرى و درين نكته به نظر استحقار « 112 » و استصغار « 113 » ننگرى .
خاك تيره بتدريج خوذ را بسذ « 114 » [ 40 ] توانذ ساخت تا تشبه نمايذ بعالم نبات از روى رستن . و خار خوار خويشتن را نخل توانذ كرد تا تطبع « 115 » نمايذ بطبيعت حيوان از روى قوت مولده و نسناس « 116 » خوذ را به شكل انسان برتوانذ آورد تا مگر مشرف شوذ بشرف نطق « 117 » و مكرم گردذ بزيور عقل . تو كى متوجى « 118 » بتاج كرامت
« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ »
« 119 » و مزين بزيور علم كى
« وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ »
« 120 » و محلى « 121 » بحليهء « 122 » حكمت كى
« وَ مَنْ يُؤْتَ
شرح
( 109 ) - مستبدع : بديع شمرده شده .
( 110 ) - شنيع : بد و زشت ( از مصدر شناعت بفتح اول ) .
( 111 ) - مستقبح : زشت و بد . ( انندراج ) .
( 112 ) - استحقار : خوار داشتن . ( انندراج ) .
( 113 ) - استصغار : خرد شمردن كسى را . ( انندراج ) .
( 114 ) - بسذ : بضم اول و سكون ثانى و دال ابجد . بمعنى مرجان و بعضى بيخ مرجان را گفتهاند و آن از دريا رويد و برزخ است در ميان نبات و جماد چنان كه نخل در ميان نبات و حيوان چنان كه اسب در ميان حيوان و انسان ، و انسان در ميان خلق و رحمان . و بسد بالضم و فتح سين مشدد و دال مهمله معرب بسد است و چون او را از آب برآرند منجمد شود . ( انندراج ) .
( 115 ) - تطبع : به عين مهمله بر وزن تفعل خوى كسى گرفتن . ( انندراج ) .
( 116 ) - نسناس : رجوع شود بصفحه 12 حاشيه 97 .
( 117 ) - نطق : مبدء ادراك كليات كه فصل حقيقى انسان است . ( فرهنگ اصطلاحات فلسفى ) .
( 118 ) - متوج : بضم اول و فتح ثانى و تشديد واو مفتوح و سكون جيم .
تاج نهاده شده . ( انندراج ) .
( 119 ) - بحقيقت اكرام كرديم پسران آدم را :( وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا ) .سوره مباركه بنى اسرائيل آيه 70 .
( 120 ) - قسمتى از آيه شريفه سوره مجادله است :( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَ إِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِاللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ) .اى آنان كه گرويديد هرگاه گفته شود براى شما جاى فراخ كنيد در نشستن پس جاى فراخ كنيد باز نمايد خدا براى شما جاى را و چون گفته شود كه برخيزيد پس برخيزيد بلند كند خدا آنانرا كه گرويدند از شما و آنان كه داده شدند دانش را بمرتبهها و خدا به آنچه مىكند آگاه است . ( تفسير ابو الفتوح رازى جلد 5 صفحه 261 ) .
( 121 ) - محلى : بالضم و تشديد لام و به آخر الف به صورت ياء . آراسته شده و زيور داده شده . ( انندراج ) .
( 122 ) - حليه : بالكسر . زيور ( منتهى الارب ) .
هامش
[ 40 ] - مر : مرجان .