بنابر اين سخن ، اگر قول ايشان اعتبار داشته باشد بايد كه اعتبار نداشته باشد ، چه اين سخن قول ايشان است . ( « 1 » )
سؤال هفتم :
اجماع چه معنى دارد ، ومسئلهى اجماعيه كدام است ؟
جواب :
اجماع نيز دو قسم است : اجماع معتبر واجماع غير معتبر ؛ اجماع معتبر آن است كه همه امّت يا همه فرق اماميه من حيث لا يشذ متّفق باشند بر امرى ، چنانكه هر كه قائل باشد بر دين پيغمبر ( ص ) يا به مذهب أهل بيت ( ع ) قايل باشد به آن امر به جهت آيتي يا حديثي كه در آن امر وارد شده باشد ، واگر كسى مخالفت كند ، از دين يا مذهب بيرون رود ؛ مثالش آنكه همه امّت اتّفاق كنند بر حرمت خمر ، وهمه فرقهى اماميه متّفق شدند بر وجوب مسح پاها در وضو ، به حيثيتي كه اگر كسى از امّت خمر را حلال داند ، از اين دين بدر رود واگر كسى از فرقهى اماميه شستن پايها را در وضو اعتقاد كند از مذهب اماميه بيرون مىرود .
واين قسم اجماع را ضروري دين يا مذهب نيز گويند ، وبه تواتر ثابت مىشود ومثل اين اجماع نمىتواند بود كه مخالف قرآن يا حديث باشد ، بلكه آن را البتة مستندى از كتاب يا سنّت مىباشد ، چرا كه همه أمت نمىشود كه از پيش خود سخنى اختراع كنند بىآنكه در قرآن يا حديث باشد ، چه جاى آنكه مخالف آن باشد .
وحضرات ائمهى معصومين ( ع ) مىفرمودند كه : « هر گاه حديثي از ما به شما برسد
هامش
( 1 ) - حاشيهي نسخه : « اگر كسي گويد : قول ايشان در فروع اعتبار ندارد ، واين مسئله از أصول است . گويم : فرق در ميان أصول وفروع در اين حكم . . . است ، چرا كه هر دو اجتهادياند وهيچ كدام . . . نيستند . منه » .