صرفا « منطقي » [ عقلي ، اعتباري ، بالمرتبة العقلية ] وذهني [ عند الذهن ] است استعمال مىكند . ميرداماد هم با آنكه ظاهرا در بادي امر اين معنى را مىپذيرد ، ولى بحق آن را براي اثبات نظريهء حدوث خود نارسا مىيابد ، وچون حدوث زماني نيز مفهومي لا يعنى است وزمان در امر حدوث شأني ندارد ، در جستجوى حدوث واقعي بر مىآيد ونظريهء حدوث دهري خود را پىمىافكند . نظريه ميرداماد را چه بپذيريم وچه رد كنيم بهر تقدير از قبول اين حقيقت ناگزيريم كه نظريهء متداول حدوث ذاتي كه چيزى جز امكان صرف نيست ، از اثبات حدوث نفس الامرى عاجز است : حدوثى كه اگر چند زماني نيست ، ولى بر تقدم واقعي عدم شئ بر وجود آن ، نه تقدم صرفا اعتباري وعقلي ، مبتنى است .
البتة مىتوان منكر هر نوع حدوثى شد وميان ذات بارى وعالم به انفكاك وجودي قائل نگشت وكل عالم ومحتوى ومضمون ( واز جمله محتواى مادي ) آن را ذاتا با ذات بارى يا صفات وأسماء أو يكى دانست ، امرى كه آقاى آشتيانى آشكارا مايل به قبول آن نيست ، با اين همه حدوث را صرفا در دو نوع ذاتي وزماني آن محدود مىداند « 1 » ، ومتذكر مىشود از آنجا كه حدوت دهري مير بىارزش بوده ، ملا صدرا آن را نپذيرفته وخود در باب حدوث واقعي عالم نظريهاى پيش كشيده است . ( من در كتاب فلسفه ملا صدراى خود هم پيچيدگى وهم اصالت عظيم نظام فلسفي صدر المتألهين را باز نمودهام واين نكته را هم يادآور شدهام وبه تفصيل بيان داشتهام كه نظريهء ملا صدرا در باب حدوث وخلقت عالم ناقص ونارساست ) « 2 » .
مير در واقع بر آنست كه سرچشمهء واقعي حدوث نفس الامرى را بايد در طبع امكاني حوادث جست نه در طبع زماني آنها وبا اين سخنان از نظريهء سنتي معمول در باب امكان عدول مىكند واز آن در مىگذرد :
از دانستههاى آشكار است كه امكان استعدادي ( كه در ماديات ومكونات
هامش
( 1 ) - نگاه كنيد به دو پاراگراف آخر ارجاع يادداشت شماره 19 .
( 2 ) - نگاه كنيد به كتاب فلسفه ملا صدراى نگارنده ، ص 12 ، س 4 به بعد ؛ ص 77 ، پاراگراف آخر ؛ ص 89 ، س 8 به بعد .