چه ما سوى اللّه ، را در وعاء سرمد مىآورد كه البتة در اين ميان اختلاف وتمايز ميان اين دو كم وبيش از ميان مىرود .
پس از ابن سينا ، در اثر تأثير مكتب « اصالت ماهيت » ، يعنى نظريهء تقدم ذات بر وجود ، تحول مهمى در فلسفهء اسلامى روى داد ؛ اين نظريه با سهروردى ( م 92 - 1191 / 587 ) آغاز شد وبر تفكر ميرداماد تأثير قاطع گذاشت . در واژگان ابن سينا اصطلاحات « في نفسه » و « بالذات » بسيار بكار مىروند ، ولى اشارهء آشكارى به چشم نمىخورد كه وى براي « ماهيت محض » مرتبه وشأن خاصي قائل باشد . شك نيست غرض ابن سينا از في نفسه وبالذات جز اين نبوده كه اگر چيزى را صرفا « از نظر خودش » ، يعنى بدون اعتبار علتي خارجي ، در نظر گيريم ، وجود ندارد - مراد أو هرگز اين نبوده كه هر چيزى يك « مرتبه وشأن عقلي وذاتي » ( بالمرتبة العقلية ) دارد ، شأن ومرتبهاى كه ميرداماد ومتفكران ديگر قائل شدند وآن را در مقابل « مرتبه وشأن وجودي » ( في متن الأعيان ، في حاق الخارج ) قرار دادند .
آراء ابن سينا را در اينجا اندكى به تفصيل آوردم ، زيرا به عقيدهء من ، ژرفانديشى وارزشگذارى به كنار ، حتى فهم نظريهء ميرداماد دربارهء حدوث دهري بدون اعتبار اين مقدمات وزمينهها ممكن نيست . تمام كوشش ميرداماد بر آن بود كه ثابت كند « حدوث ذاتي » ابن سينا ، كه چنان كه ديديم كم كم به يك تمايز صرفا لفظي ميان خدا وعقول كلى تبديل شده بود ، يك حدوث عيني وواقعي ( حدوث في متن الأعيان ) است كه در مرتبه يا وعاء دهر وجود دارد . در مقابل اين مفهوم پرفسور كربن معادل بسيار عالي
evenement eternel
[ رويداد أزلي ] را پيشنهاد كرد ، ( كه با اصطلاح يوناني آن كه پروكلوس بكار برده است قرابت نزديك دارد ) . مسأله اين بود كه آيا خلق وحدوث عقول ونفوس واجرام سماوي وجز آن از سوى ذات بارى ، هر چند كه حدوث زماني نيست ، ولى آيا حدوث واقعي ونفس الامرى ومستلزم انفكاك وجودي است ، يا آنكه صرفا امرى اعتباري و « ذهني » است ، به همان معنا كه شارحان اصالت ماهيتى ابن سينا