مطلق است . هيچ موجود ديگرى نمىتواند در اين ساحت وجود داشته باشد . بدينسان هر چيزى جز مطلق ، چه مادّى باشد ، چه غير مادّى ، چه محسوس باشد چه ما وراء محسوس ، در جنب اين ساحت ما بعد الطبيعي واز منظر آن ، ماهيتا در حكم معدوم است .
اين عدم كه شامل همه چيز جز صرف الوجود مىگردد وبه اصطلاح عدم سرمدي ( يعنى عدم در ساحت سرمد ) نام دارد ، در طبع وذات اين چيزها تنيده است . بدين معنى هر موجودى ( غير از وجود مطلق متعال ) « مسبوق به عدم » است واين « سبق » به معناى مطلقا غير زمانىاش مراد است .
دهر يا فرا - زمان ، ساحت ما بعد الطبيعي همهء موجودات غير مادّى ( مجرّد ) است . قلمروى است كه عقول لا يتغيّر ابدى ، در آن مأوى گزيدهاند ؛ واين عقول بر طبق مكاتب مختلف فكرى وسنن مختلف فلسفي نامهاى گونهگونى به خود مىگيرند :
نظير مثل افلاطونى ، أعيان ثابته ( نزد ابن عربى ) أرباب أنواع ( نزد سهروردى ؛ مفردش :
رب النوع ) وملائكة . دهر « زمان » فرا - زماني است ، نوعي قدم كه واسط بين ساحت بيزمانى مطلق وساحت زمان است . وفي نفسه امتدادى ندارد ، ونمىتواند به اجزاء مختلفه تقسيم شود . عقول وملائكة در اين ساحت وجود دارند ، ولى در جنب سرمد واز منظر آن معدومند .
زمان ، ساحت طبيعي همهء موجودات زماني ( زمانيات ) است ، يعنى موجوداتى كه در زمان غوطهورند .
اينها همه دائم التغير وباصطلاح متغيراتاند كه در طول امتداد خطى زمان جريان وسيلان دارند ولذا سيالات ناميده مىشوند . ساحت زمان همانا جهان است بدان سان كه ما از طريق هستى طبيعي وتجربى خود آن را مىشناسيم . مىتوان گفت آنچه در اين حوزه يافت مىشود ، فقط بر وفق همين ساحت ، وجود دارد ، يعنى از لحاظ دهر وسرمد ، در حكم معدومند . در مورد اختلاف خاص بين زمان ودهر ، مىتوان اين نكته را نيز افزود كه به تعبير ميرداماد موجودات حوزهء زمان « در زمان » ( في زمان ) وجود دارند ، حال
القبسات — صفحة مقدمه 111
مساهمون: السيد محمد باقر الداماد ( الميرداماد )
صمقدمه ١١١