متخصّصان در باب پيدايش وتحوّل « حوزهء فلسفهء اسلامى أصفهان » - كه ملا صدرا بيگمان در مركز آن قرار دارد « 1 » - به بحث وفحص جدّى مىپردازند . وضع مطالعات شرقشناسى در غرب اينك به جايى رسيده كه هيچ پژوهندهء علاقهمند انديشهء اسلامى نمىتواند ارزش واهميّت ملا صدرا را ناديده انگارد . مقام ملا صدرا اينك در تاريخ فلسفهء اسلامى تثبيت شده است . در قياس با ملا صدرا ، مىتوان گفت أستاذ ارجمند وى ميرداماد ، كه زماني يكى از بزرگترين حكماى شيعه وصاحب يكى از اصيلترين أذهان فلسفي به شمار مىرفت وتأثيرى بىچون وچرا داشت ، هنوز هم در پردهء فراموشى نهفته است . حق اين است كه فهم درست پيام فلسفي مكتب أصفهان بطور كلى ، وفهم فلسفهء ملا صدرا بالاخصّ ، بىآنكه پايگاه واقعي ميرداماد در تاريخ سير اين مكتب شناخته گردد ، ممكن نيست . بعلاوة از ملاحظات تاريخي كه بگذريم ، تفكّر بديع چالشگر خود ميرداماد طبعا شايستهء آن است كه توجّه علاقهمندان به فلسفهء شرق را به خود جلب كند .
ميرداماد متفكّرى ذي فنون بود وبر تمام معارف متداول جهان اسلام همچون فلسفه ( در تمام شعب آن از منطق گرفته تا إلهيات ) كلام ، طبيعيات ، رياضيات ، فقه ، أصول ، حديث وتفسير تسلط كاملى داشت . به اعتقاد همگان قول أو حجّت بود .
ميرداماد هم فيلسوفى است متكى بر روش برهان متقن عقلي ، وهم عارفي است أهل كشف وشهود « 2 » وآشنا با اسرار عالم صور أزلي . ولى اصالت وابتكار واقعي أو به بهترين وجه
هامش
( 1 ) - دربارهء مكتب أصفهان ومقامي كه ميرداماد در تاريخ فلسفهء عهد صفوى إيران ، در آن داشت نگاه كنيد به :Seyyed Hossein Nasr , » The School OfIsfahan « in M . M . Sharif , ed .A History Of Muslim Philosophy , Vol , II . Wiesbaden , 1963 , PP . 904 - 932 .[ اين كتاب به فارسي ترجمه شده واز سوى مركز نشر دانشگاهى در سال 64 - 1362 در دو مجلد منتشر گرديده است - م . ]
( 2 ) - دربارهء اين جنبه از شخصيت ميرداماد نگاه كنيد به :Henry Corbin , » Confessions extatiques de Mir Damad « in En Islam iranien , tome IV . Paris 1972 . PP 9 - 53