بقيه شرايط موجود و موانع هم مفقود باشد در اين هنگام وقوع عمل خوردن و صدور آن از انسان ، ضرورى ، قطعى و واجب خواهد بود ( يعنى ممكن نيست عمل واقع نشود ) .
پس از شناخت اين مقدمه براى خواننده روشن خواهد شد كه سعادت و شقاوت كه بواسطه اعمال اختيارى انسان ، نصيب او مىشود وقتى به خود او نسبت داده شود چنين نسبتى امكانى و اختيارى است اما اگر به مجموع علّت تامّه - كه انسان هم يكى از اجزاء آن علّت تامّه است - منسوب شود ، نسبتى ضرورى و حتمى خواهد بود و معلوم است كه قضا ، عبارت است از علم خداى تعالى و حكم او در مورد اشياء از جهت علل تامّهشان و از اين نظر بايد گفت سعادت و شقاوت درباره هر انسانى قضا شده است ، قضائى كه تغيير نپذيرد و قابل برگشت نيست ، و اين منافاتى باآن ندارد كه سعادت و شقاوت براى انسان عملى اختيارى بوده باشد .
بنابراين معناى كلام امام كه فرمود : « خداوند پيش از آنكه مخلوقات را بيافريند سعادت و شقاوت را آفريده است » آن است كه خداى تعالى دانسته كه علل تامّه سعادت و شقاوت چيست ؟ و چه چيزى موجب سعادت و شقاوت انسان مىشود ؟ و حكم و قضاى الهى چنين است و اين منافاتى باآن ندارد كه اعمال و افعال انسان براى او اختيارى باشند و نيز سعادت و شقاوتى كه به تبع آن اعمال اختيارى ، حاصل مىشوند باز براى انسان اختيارى باشند و خداوند زيبا و نيكو را دوست دارد و از انسان خوب خوشش مىآيد اگرچه احيانا كارهاى زشت و اعمال ناشايست از او سربزند و شرير و قبيح را دوست ندارد و از شخص
سيرى در سيره علمى و عملى علامه طباطبايى ( ره ) از نگاه فرزانگان ( فارسى ) — صفحة 637
مساهمون: مراد على شمس
ص٦٣٧