نيكى هم انجام دهد فقط عمل صالح و كار خوب او خوشايند خداوند است نه خودش . پس هرچيزى را كه خداوند دوست بدارد هرگز مبغوض او واقع نمىشود و اگر از چيزى بدش آيد و نسبت به آن كراهت داشته باشد هيچوقت آن را دوست نخواهد داشت « 1 » .
علّامه طباطبايى ذيل اين حديث مىفرمايد : شبههاى نيست كه تربيت بطور اجمال در انسان مؤثر است و تلاش و عمل نوع انسانى در ادوار مختلف زندگيش برهمين پايه استوار است ، چون انسان با تربيت نيكو به سعادت و خوشبختى نزديك و با غير تربيت نيكو به شقاوت و بدبختى سوق داده مىشود ( البته باتوجه به معانى شقاوت و سعادت كه تصور مىشود ) .
اين مطلب نيز جاى ترديد نيست كه سعادت و شقاوت انسان در گرو عملهايى است كه او خود را در انجام و ترك آنها توانا و مختار مىبيند ( كارهاى اختيارى ) پس نسبت اين كارها به انسان نسبت امكانى است ( يعنى ممكن است او انجام بدهد و يا ندهد ) و همچنين است سعادت و شقاوت ( كه آنها نتيجه اجتماع و انباشتن صفات و خصلتهاى نفسانى است كه از همان اعمال و كارهاى اختيارى حاصل مىشود ) به انسان همان نسبت امكانى مىباشد .
و از ديگر سو ، انسان خود يكى از اجزاء علّت وجودى فعلى و عملى است كه آن فعل از او سر مىزند ، مثلا عمل خوردن را در نظر مىگيريم : اراده انسان به خوردن يكى از اجزاء علّت تحقق اين عمل يعنى خوردن است و اگر همراه اراده انسان ، چيزى هم براى خوردن وجود داشته باشد و آن چيز كاملا قابل اكل باشد و
هامش
( 1 ) همان ، كتاب التوحيد ، باب السعادة و الشقاء ، ص 152 ، ح 1 .