حديث ديگر : ابو الحسن عليه السّلام فرمود : براى خداوند دوگونه اراده و مشيت است : اراده حتمى ، اراده عزمى ، خداوند نهى مىكند درحالىكه مشيت دارد و فرمان مىدهد درحالىكه مشيت ندارد ، آيا نديدى كه خداوند آدم و همسرش را از خوردن آن درخت منع و نهى فرمود ، ولى خواست كه آنان بخورند و اگر خداوند نمىخواست كه آنان بخورند نمىخوردند و هرگز خواست و مشيت آنها برخواست و مشيت الهى غالب نمىشد « 1 » .
علّامه طباطبايى مىفرمايد : مشيت و اراده تقسيم مىشود به مشيت و اراده تكوينى حقيقى و مشيت و اراده تشريعى اعتبارى ، چون اراده انسان به كار و عملى كه از او سر مىزند تأثير حقيقى و تكوينى در تحقق آنكار و عمل دارد به اين صورت كه اعضاء و عضلات او را برمىانگيزاند و انسان را به انجام آن عمل وامىدارد و باوجود مشيت و اراده وقوع كار و عمل حتمى و قطعى است مگر آن كه مانعى در ميان باشد .
امّا اراده انسان به عملى كه از شخص ديگرى سر مىزند مثل اينكه از او انجام كارى را مىخواهد و يا او را از انجام دادن كارى منع و نهى مىكند ، اينچنين ارادهاى قرار دادى و اعتبارى است و اينگونه اراده ارتباط و نسبت تكوينى و حقيقى با عمل ندارد ، زيرا اراده تكوينى حقيقى هر شخص به كار و عمل صادره از خود آن شخص متعلق است و از طريق انگيزش عضلات و اعضاء مؤثر واقع مىشود ، لذا اراده ديگران در انجام يا ترك كارى وجودا و عدما در كننده كار مؤثر نيست ، بلكه ارادهاى كه در وجود و عدم كار و عملى مؤثر است تنها اراده تكوينى
هامش
( 1 ) همان ، ص 151 ، ح 4 .