انديشهاى عميق وارد شده و ايدهآليسم را با دلائل علمى مردود نموده و واقعيت اشياء را با قطعنظر از ذهن و درك انسانى اثبات كرده است .
دلائل مرحوم علّامه طباطبايى براى اثبات واقعيت اشياء براى خود بهطور اجمال بدين قرار است :
1 - حكم كاملا بديهى فطرت ، اين دليل را در آغاز مقالهء دوم آورده و مىگويد :
« هريك از ماها كه نگاهى به خود و زندگانى خود را تحتنظر گرفته ، سپس بطور قهقرى به روزهاى گذشتهء خود برگشته ، تا آنجا كه از روزهاى زندگى و هستى خود در ياد دارد ، پيش برود ، خواهد ديد كه نخستين روزى كه ديدگان خود را باز كرده و به تماشاى زشت و زيباى اين جهان پرداخته براى اولينبار خودبهخود چيزهايى - جهان خارج از خود ديده و كارهايى بهحسب خواهش خود انجام داده است .
البته در اينجا نبايد فراموش كرد كه در اين تماشا به لحظههايى نيز بر مىخوريم كه به تدريج علما و عملا با آنها مواجه شدهايم « 1 » . و اگر باز اين عمل را تكرار كرده در هريك از اطوار گوناگون زندگى نظر خود را بيازمايد » همان خاطره براى وى جلوهگر خواهد شد : « خارج از من جهانى هست كه در آن كارهائى به حسب خواهش خود مىكنيم » . آنگاه مىگويد : « اكنون با در نظر گرفتن اين معلوم فطرى در انسان اگر بشنويم كه در جهان مردمانى هستند كه واقعيت جهان هستى خارج از ما را يا اصل واقعيت را باور ندارند ، براى اوّلين بار دچار
هامش
( 1 ) اين نكته را بايد در نظر بگيريم كه خطاها مربوط به خود تماشاگرى ما در جهان هستى نيست ، بلكه مربوط به احكامى است كه دربارهء مفاهيم درك شده بهجهت تماشا صادر مىكنيم . اين نكته را خود علّامه در مباحث بعدى متذكر خواهد شد .