9 - همانطورى كه استاد علّامه ( ره ) در اصل اثبات واجب الوجود طرح نو راجع به برهان صديقين ارائه دادند ، در اثبات توحيد ربوبى نيز ابتكارى خاص عرضه كردند كه هم ابهام اهل كلام را بر طرف نمود و هم اجمال اهل فلسفه را تبيين كرد و خلاصهء آن اينكه اگر بيش از يك پروردگار تدبير جهان آفرينش را به عهده داشته باشد لازمهاش تباهى عالم و زوال و نابودى آن خواهد بود ، چون هر كدام از آنان جهان را براساس نظم خاص و تدبير مخصوص اداره مىنمايند و چون تدبيرها متفاوت است شيرازه جهان آفرينش گسيخته شده و رو به زوال مىنهد . برخى چنين گفتند كه چون پروردگاران جهان ، عالم و عادل و مصلحت انديش هستند مىتوان فرض نمود كه همهء آنان با تدبير عقلى برابر آنچه صلاح است و با نظام احسن موافق است ، جهان را اداره كنند تا هيچگونه ناهماهنگى مشاهده نشود ، ولى حضرت استاد مىفرمودند : اگر مبدأ جهان متعدد بود و هر كدام حقيقت مبائن با ديگرى داشتند قهرا نظام احسنى كه تابع حقيقت مبدأ عالم است متعدد و متبائن خواهد بود و همچنين صلاح جهان ، متعدد و متبائن مىشود ، زيرا غير از مبدأ جهان چيزى بهنام قانون يا مصلحت يا نظام احسن و . . . وجود ندارد تا اينكه مبدأ عالم كارهاى خود را در برابر آنها تنظيم كند بلكه تمام اين امور ناشى از مبدأ عالم و مستفاد از متن كار مبدأ جهان خواهد بود و چون مبدأ عالم متعدد و متبائن فرض شد ، صلاح عالم نيز متعدد و متبائن مىشود و نيز نظام احسنى كه ناشى از هركدام آنها باشد مبائن با نظام احسنى است كه از ديگرى صادر خواهد شد و چون قانون تابع ذات مبدأ و مستفاد از متن كار مبدأ عالم است هرگز نمىتوان گفت كه مبدأ عالم كار خود را برابر قانون عقلى و مانند آن
سيرى در سيره علمى و عملى علامه طباطبايى ( ره ) از نگاه فرزانگان ( فارسى ) — صفحة 541
مساهمون: مراد على شمس
ص٥٤١