تكيه بر تعقل تجريدى دارند يا بر حواس و آزمايشگاهها ؟ البته تحقيقات رياضى بدان جهت كه بر مبناى تجريد عقلانى است ، چه شرق و چه غرب ، چه ديروز و چه امروز و چه فردا ، مجبور است كه براى عمليات رياضى از قدرت تعقل بهرهبردارى كند .
بطور كلى با نظر به موضوع و محمول قضايائى كه متكى بر واقعيات محسوس است ، منطق واقعيابى اقتضاء مىكند كه حواس و آزمايشگاهها براى تحصيل شناخت ، به امور مزبور تكيه شود و اين فعاليت ، همان تكاپوى علمى محض است ، بهمعناى معمولى آن ، كه بدون اختصاص به شرق و غرب و ديروز و امروز و فردا در جريان است و اين فعاليت غير از تفكرات فلسفى و جهانبينى است كه اگر كسى ادعا كند كه نيازى به آن ندارد ، يا خيلى محدودنگر است و يا قدرت تفكر فلسفى و جهانبينى ندارد .
به اضافهء اينكه اگر ما ضرورت تجريد و كلىگيرى عقلانى را از عوامل معرفت حذف و منها كنيم ، با چه وسيلهاى قوانين و اصول كلى را از نظم حاكم در جهان هستى انتزاع نموده ، روشهاى علمى را به جريان بيندازيم ؟ ! مگر بدون تعقل مىتوان از انعكاس نمودها و حركات مشخص دو قلمرو جهان و انسان قضيهاى به نام قانون و اصل توقع داشت ؟ و از طرف ديگر حسيون افراطى دربارهء رياضيات چه خواهند گفت ؟ ! آيا همهء كتابهاى رياضى را كه از بارزترين علائم رشد مغز بشرى است ، به درياها بريزيم ؟ ! همه مىدانند كه رياضيات از فعاليتهاى تجريدى عالى عقل است .
مطلب سوم - فلسفهء مغرب زمين اصرار بر پيداكردن مفاهيم و تعريفات و اصول كلى دربارهء جهان هستى نمىورزد و بيشتر بر روش تجزيهاى در معرفت تكيه مىكند ، درصورتىكه جهانبينى شرقى اغلب براى پيداكردن و طرح كلياتى كه تفسير
يادنامه علامه طباطبائى ( فارسى ) — صفحة 70
مساهمون: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى
ص٧٠